Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Ngứa hậu môn (pruritus ani) là triệu chứng ngứa dữ dội kéo dài hoặc từng đợt ở hậu môn và vùng da xung quanh (bao gồm vùng đáy chậu và âm hộ), không phải là một bệnh đơn lẻ mà có thể phát sinh do nhiều nguyên nhân tại chỗ và toàn thân.
- Các nguyên nhân chính (tóm tắt): Kích ứng do phân còn sót lại sau khi đi tiêu, rửa quá mức hoặc sử dụng xà phòng, ẩm ướt (mồ hôi·dịch tiết), thực phẩm (đồ cay·cà phê·sô cô la·trái cây họ cam quýt·đồ uống có cồn, v.v.), kích ứng/ dị ứng do tiếp xúc với các sản phẩm vệ sinh (giấy vệ sinh có hương liệu·phấn, v.v.), rối loạn hệ vi khuẩn đường ruột do kháng sinh, ký sinh trùng (giun kim), bệnh hậu môn (bệnh trĩ·rò hậu môn·nứt hậu môn·polyp trực tràng·ung thư trực tràng), bệnh da (chàm·vảy nến·nhiễm nấm), yếu tố tâm lý (căng thẳng·kích thích tình dục), v.v.
- Sinh lý bệnh: Do da quanh hậu môn có nhiều dây thần kinh cảm giác nên ngay cả kích thích nhẹ cũng được cảm nhận thành ngứa; vòng luẩn quẩn ngứa → gãi gây tổn thương biểu bì·viêm·dày da (lichenification)·nhiễm trùng thứ phát.
- Triệu chứng: Thường nặng hơn vào ban đêm, ngứa không thể chịu đựng, đỏ da·thâm nhiễm·bong biểu bì·rỉ dịch hoặc nứt da do gãi; khi trở thành mạn tính có thể dày da (biến dạng giống da thuộc), kèm đau hoặc rối loạn giấc ngủ.
Phương pháp điều trị và lưu ý
- Nguyên tắc cơ bản: Xác định nguyên nhân có thể có rồi điều trị nguyên nhân. Phần lớn trường hợp cải thiện với biện pháp bảo tồn.
- Chăm sóc sinh hoạt·vệ sinh (điều trị bước 1)
- Rửa hậu môn nhẹ nhàng bằng nước ấm và giảm tối đa việc sử dụng xà phòng. Không chà xát, chỉ nhẹ nhàng lau và làm khô hoàn toàn.
- Sử dụng giấy vệ sinh hoặc khăn giấy ướt không có hương liệu·không chất tạo màu (không mùi); ngay cả khi dùng giấy ướt cũng cần làm khô và duy trì sự thông thoáng.
- Tránh đồ lót bó sát·sợi tổng hợp, mặc đồ lót cotton thoáng khí; tránh ngâm hậu môn và rửa quá mức.
- Thử tránh các thực phẩm có thể gây ngứa (cà phê·trà đen·cola·sô cô la·trái cây họ cam quýt·đồ cay·đồ uống có cồn·một số sản phẩm từ sữa, v.v.).
- Cải thiện thói quen đi tiêu (điều chỉnh tình trạng táo bón·lượng nước uống quá mức, không ngâm hậu môn hoặc rặn quá mạnh khi đi tiêu).
- Thuốc·điều trị tại chỗ
- Chất tạo màng bảo vệ/chất dưỡng ẩm: Giảm kích ứng bằng cách sử dụng chất bảo vệ da như kẽm oxit, vaseline, v.v.
- Sử dụng steroid tại chỗ cường độ thấp trong thời gian ngắn (ví dụ: hydrocortisone 1%) một cách hạn chế (thường 1–2 tuần) để kiểm soát viêm cấp tính. Sử dụng lâu dài có nguy cơ gây teo da·tác dụng phụ.
- Khi nghi ngờ nhiễm nấm, sử dụng kem chống nấm; khi nghi ngờ nhiễm khuẩn, sử dụng kháng sinh thích hợp (đường uống/tại chỗ).
- Khi xác định nhiễm giun kim, khuyến cáo dùng thuốc tẩy giun (albendazole hoặc mebendazole) và điều trị đồng thời các thành viên gia đình có tiếp xúc.
- Thuốc thay thế steroid/thuốc bảo tồn: Các chất ức chế calcineurin tại chỗ (tacrolimus/pimecrolimus) được sử dụng ở một số trường hợp để thay thế steroid (theo đánh giá của bác sĩ).
- Điều trị trường hợp khó chữa (theo đánh giá của chuyên gia)
- Phong bế thần kinh/tiêm (ví dụ: tiêm alcohol để phá hủy dây thần kinh cảm giác) chỉ được lựa chọn trong một số trường hợp và cần cân nhắc bằng chứng cũng như biến chứng.
- Các phương pháp phẫu thuật như cắt bỏ da·bóc tách·ghép da là biện pháp cuối cùng cực kỳ hiếm khi cần.
- Lưu ý (khi tự chăm sóc)
- Không chà xát hoặc gãi mạnh (làm nặng thêm nhiễm trùng thứ phát·tổn thương da).
- Không tự ý lặp lại việc sử dụng các chất khử khuẩn mạnh·kháng sinh·thuốc gây tê tại chỗ (có thể gây kích ứng·dị ứng).
- Không sử dụng steroid tại chỗ trong thời gian dài hoặc trên diện rộng (có thể gây teo da·rối loạn sắc tố, v.v.).
- Biến chứng: Nhiễm khuẩn·nhiễm nấm thứ phát, trợt da·áp xe, dày da·thay đổi sắc tố do ngứa mạn tính, rối loạn giấc ngủ·suy giảm sinh hoạt hằng ngày, v.v.
- Tiêu chí chuyển khám chuyên khoa: Khuyến nghị khám khoa phẫu thuật đại trực tràng·khoa da liễu nếu không cải thiện sau 4–6 tuần điều trị bảo tồn hoặc kèm chảy máu·khối u·dịch tiết bất thường·các triệu chứng liên quan đến trực tràng.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm đồ cần chuẩn bị·ví dụ câu hỏi)
- Đồ dùng/tài liệu cần chuẩn bị
- Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn·thuốc không kê đơn·thực phẩm bổ sung).
- Ghi chú thời điểm bắt đầu·diễn tiến triệu chứng (khi nào nặng, có nặng hơn vào ban đêm hay không).
- Ghi chép thói quen đi tiêu·hình dạng phân (tần suất·độ cứng·tiêu chảy·phân có máu, v.v.).
- Bữa ăn gần đây·tiền sử dị ứng·tiền sử bệnh da, thông tin liên quan đến đời sống tình dục (nếu cần).
- Ghi lại các phương pháp điều trị trước đây (thuốc mỡ·thuốc·tự xử trí đã từng sử dụng) và hiệu quả.
- Nếu có thể, chuẩn bị ảnh vùng hậu môn (để cho nhân viên y tế xem) và kết quả xét nghiệm gần đây (xét nghiệm phân·xét nghiệm da, v.v.).
- Mẫu phân (có thể được yêu cầu nếu cần xét nghiệm giun kim·nuôi cấy, v.v.).
- Các mục bác sĩ sẽ hỏi khi khám (nên tự sắp xếp trước)
- Thời điểm bắt đầu và thời gian kéo dài của ngứa, thời điểm trong ngày (có nặng hơn vào ban đêm hay không).
- Cách lau sau khi đi tiêu (nước·xà phòng·giấy·khăn giấy ướt, v.v.) và tần suất.
- Tên các sản phẩm như thuốc mỡ hậu môn·thuốc đạn·phấn đang sử dụng.
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- “Các tác dụng phụ có thể xảy ra và thời gian sử dụng của thuốc này (chẳng hạn steroid tại chỗ) là như thế nào?”
- “Thông thường khoảng khi nào các triệu chứng có thể cải thiện? Nếu không cải thiện thì bước tiếp theo là gì?”
- “Trong các thói quen sinh hoạt (chế độ ăn·vệ sinh, v.v.), đặc biệt cần tránh điều gì và phương pháp tự chăm sóc nào được khuyến nghị?”
Ví dụ câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- “Tôi nghi ngờ nhiễm giun kim (ký sinh trùng), có cần làm xét nghiệm phân hoặc xét nghiệm bằng băng dính (xét nghiệm ngẫu nhiên) không? Gia đình có cần điều trị cùng không?”
- “Nếu tình trạng ngứa mạn tính kéo dài, có cần nội soi hậu môn hoặc nội soi đại tràng để kiểm tra bất thường bên trong trực tràng (bệnh trĩ·rò hậu môn·tổn thương trực tràng) không? Khi nào cần chuyển khám chuyên khoa?”