U lành tính ở đại tràng

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: U lành tính (polyp) đại tràng là khối bất thường (tổn thương dạng lồi) phát sinh từ niêm mạc hoặc lớp dưới niêm mạc đại tràng. Được chia thành nhóm biểu mô (tuyến, tăng sản, viêm, v.v.) và nhóm không biểu mô (u mỡ, u carcinoid, u cơ trơn, v.v.).
• Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh: Phát sinh do rối loạn điều hòa sự tăng sinh và biệt hóa của các tế bào biểu mô đại tràng. Đặc biệt, polyp tuyến có thể hình thành do những thay đổi về hệ gen (mang tính chiếm ưu thế?) và các yếu tố môi trường (tăng tiêu thụ chất béo và thịt đỏ, phơi nhiễm với axit mật, v.v.); một số polyp tuyến có thể tiến triển thành ung thư trong vài năm (thường là 5–10 năm).
• Triệu chứng chính: Phần lớn không có triệu chứng (tình cờ được phát hiện khi kiểm tra). Khi có triệu chứng, có thể đi ngoài ra máu, đi ngoài có nhầy; nếu kích thước lớn có thể gây tắc ruột, đau bụng, táo bón hoặc tiêu chảy. Polyp thiếu niên ở trẻ em có thể biểu hiện bằng chảy máu trực tràng và sa polyp.

Phương pháp điều trị

• Đánh giá chẩn đoán: Xét nghiệm tìm máu ẩn trong phân (sàng lọc), chụp CT đại tràng, nội soi đại tràng (có thể quan sát toàn bộ và sinh thiết), nội soi phóng đại để quan sát chi tiết tổn thương.
• Cắt bỏ (nguyên tắc): Do khó dự đoán khả năng ác tính, khuyến nghị cắt bỏ hầu hết các polyp.
  • Sinh thiết lạnh (Cold biopsy forceps): thường dùng để cắt bỏ polyp nhỏ có kích thước từ 5 mm trở xuống.
  • Cắt polyp (Polypectomy, dùng vòng thòng lọng): phương pháp cắt qua nội soi thông thường, thường áp dụng cho polyp từ 2 cm trở xuống.
  • Cắt niêm mạc qua nội soi (EMR): bơm nước muối sinh lý hoặc chất tương tự vào lớp dưới niêm mạc rồi cắt bỏ, có thể áp dụng cho tổn thương có kích thước khoảng 3 cm.
  • Cắt từng phần (Piecemeal EMR): chia tổn thương lớn thành nhiều phần để cắt bỏ.
  • Bóc tách dưới niêm mạc qua nội soi (ESD): bóc tách niêm mạc và lớp dưới niêm mạc để cắt bỏ toàn khối, được sử dụng cho tổn thương lớn hơn hoặc ung thư giai đoạn sớm.
• Điều trị bằng thuốc: Không có thuốc điều trị đặc hiệu; cần điều trị riêng bệnh lý nền như polyp viêm (kiểm soát bệnh viêm ruột, v.v.).
• Quản lý lối sống: Tăng lượng chất xơ, khuyến nghị ăn trái cây và rau củ, hạn chế chất béo bão hòa, thịt đỏ và lượng calo quá mức, duy trì cân nặng bình thường, không hút thuốc và hạn chế uống rượu.
• Lưu ý (trước và sau thủ thuật):
  • Phải thông báo cho bác sĩ về việc đang dùng thuốc chống đông máu hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu; việc có cần ngừng thuốc hay không phải tuân theo chỉ định của bác sĩ.
  • Nếu xảy ra chảy máu, đau bụng, sốt hoặc nôn dữ dội sau cắt qua nội soi, phải đến cơ sở y tế ngay lập tức.
  • Tùy theo kết quả xét nghiệm mô sau khi cắt, có thể cần điều trị bổ sung (nội soi theo dõi, phẫu thuật, v.v.).
• Nguy cơ biến chứng: Chảy máu, thủng, nhiễm trùng (hiếm gặp). Một số u dưới niêm mạc như u carcinoid có khả năng chuyển thành ác tính và di căn.
• Tiên lượng: Tiên lượng nhìn chung tốt khi hầu hết các polyp được cắt bỏ. Polyp tuyến là giai đoạn tiền ung thư; nguy cơ xuất hiện ung thư về sau khác nhau tùy theo kích thước, loại tế bào và mức độ loạn sản (ví dụ: tỷ lệ chuyển thành ung thư của polyp tuyến dưới 1 cm thấp, nguy cơ tăng khi kích thước từ 2 cm trở lên).

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng/tài liệu cần mang theo:
  • Danh sách các thuốc đang dùng (đặc biệt là thuốc chống đông máu, thuốc chống kết tập tiểu cầu, thuốc điều trị đái tháo đường, thực phẩm bổ sung, v.v.)
  • Tiền sử phẫu thuật và bệnh sử (đặc biệt là phẫu thuật liên quan đến đại tràng, bệnh viêm ruột, tiền sử ung thư)
  • Kết quả và phiếu ghi nhận kết quả xét nghiệm tìm máu ẩn trong phân, nội soi đại tràng và CT trước đây (nếu có)
  • Ghi chép triệu chứng (thời điểm bắt đầu, tần suất và mức độ đi ngoài ra máu, đi ngoài có nhầy, đau bụng, thay đổi đại tiện), ghi chép thay đổi cân nặng
  • Tiền sử gia đình (ung thư đại tràng, polyp, v.v.)
  • Thông tin về lối sống (thói quen ăn uống, tình trạng hút thuốc và uống rượu)
• Ví dụ các câu hỏi nên chuẩn bị để hỏi khi khám ngoại trú:
  • Các triệu chứng đã xuất hiện từ khi nào và cụ thể là gì? Lượng máu và tần suất chảy máu như thế nào?
  • Trong số các thuốc đang dùng gần đây, có thuốc nào cần ngừng không?
  • Trước đây đã từng cắt polyp khi nội soi đại tràng chưa?

Ví dụ các câu hỏi chung nên hỏi bác sĩ

• Nguy cơ polyp này (hoặc kết quả xét nghiệm mô) chuyển thành ung thư ở mức độ nào?
• Phương pháp cắt bỏ nào được khuyến nghị cho tôi, nguy cơ biến chứng trong và sau thủ thuật cũng như thời gian hồi phục ra sao?
• Có thuốc nào cần ngừng dùng trước hoặc sau thủ thuật không?
• Khoảng thời gian giữa các lần kiểm tra theo dõi (nội soi) sau khi cắt là bao lâu?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Kết quả xét nghiệm mô cho thấy 'u tuyến (adenoma)' hoặc 'loạn sản độ cao (high-grade dysplasia)'. Có cần cắt bỏ bổ sung hoặc phẫu thuật không?
• Nghi ngờ là u nằm dưới niêm mạc (ví dụ: u mỡ, u carcinoid, u cơ trơn). Có thể cắt bỏ hoàn toàn bằng phương pháp cắt qua nội soi (EMR/ESD) không, và khả năng cần phẫu thuật là bao nhiêu?

(Tham khảo: Khoảng thời gian kiểm tra theo dõi và quyết định thực hiện thủ thuật sẽ khác nhau tùy theo số lượng, kích thước, kết quả mô học của tổn thương và tình trạng toàn thân của người bệnh; quyết định cuối cùng cần được trao đổi và thống nhất với nhân viên y tế phụ trách)