Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa và sinh lý bệnh: Đây là bệnh lý trong đó niêm mạc hậu môn (da/niêm mạc quanh hậu môn) bị rách; hơn 90% trường hợp xảy ra ở phía sau (đường giữa phía sau). Cơ chế chính là tổn thương cơ học do phân cứng và tình trạng áp lực cao/co thắt của cơ thắt trong ống hậu môn (đặc biệt là cơ thắt trong), làm giảm lưu lượng máu và khiến vết thương khó lành.
- Nguyên nhân chính: Táo bón (phân cứng), dùng lực/ráng sức quá mức khi đại tiện, sinh nở/chấn thương, tiêu chảy mạn tính, bệnh viêm ruột (ví dụ: bệnh Crohn), hiếm gặp hơn là nguyên nhân nhiễm trùng hoặc khối u.
- Triệu chứng chính: Đau dữ dội như bị rách khi đại tiện, đau kéo dài sau khi đại tiện, chảy máu trực tràng màu đỏ tươi (thường với lượng ít), ngứa hoặc viêm tại chỗ. Khi trở thành mạn tính, có thể quan sát thấy mô hạt (mô giống sẹo) ở rìa vết rách hoặc dấu hiệu loét mạn tính. Nếu không ở vị trí điển hình (phía trước hoặc bên) hoặc tái phát nhiều lần, cần chẩn đoán phân biệt với các bệnh khác (ví dụ: bệnh Crohn, bệnh lao, khối u).
Phương pháp điều trị
- Điều trị bảo tồn (lựa chọn đầu tay trong phần lớn trường hợp cấp tính)
- Chế độ ăn: Tăng lượng chất xơ, uống đủ nước, hình thành thói quen đại tiện đều đặn.
- Sử dụng thuốc làm mềm phân (để ứng phó với tình trạng táo bón thất thường) và thuốc nhuận tràng (khi cần).
- Ngâm hậu môn trong nước ấm (nhiều lần mỗi ngày, bao gồm cả sau khi đại tiện) để giảm co thắt cơ thắt.
- Giảm đau bằng thuốc giảm đau (đường uống hoặc tại chỗ).
- Thuốc tại chỗ: Sử dụng thuốc nhóm nitrate (thuốc mỡ nitroglycerin) hoặc thuốc chẹn kênh calci (thuốc mỡ diltiazem/nifedipine tại chỗ) để làm giãn cơ thắt trong — tăng tỷ lệ lành bệnh. (Nitroglycerin có thể gây tác dụng phụ như đau đầu và hạ huyết áp.)
- Điều trị bằng thuốc/tiêm
- Độc tố botulinum (tiêm vào cơ thắt trong): Gây liệt cơ thắt tạm thời để thúc đẩy lành bệnh. Có thể được lựa chọn khi điều trị bảo tồn thất bại.
- Điều trị phẫu thuật (khi bệnh mạn tính hoặc điều trị bảo tồn thất bại)
- Cắt cơ thắt trong bên (lateral internal sphincterotomy): Cắt một phần cơ thắt trong để giảm áp lực cơ thắt và thúc đẩy lành bệnh. Tỷ lệ lành bệnh cao (phần lớn đạt kết quả thành công), nhưng một số ít trường hợp có nguy cơ tiềm ẩn bị són phân.
- Có thể kết hợp cắt bỏ vết rách (fissurectomy) khi cần.
- Cân nhắc chẩn đoán và điều trị bổ sung
- Khi vết rách không ở vị trí điển hình hoặc có biểu hiện tái phát/bất thường, cần loại trừ bệnh viêm ruột và các tổn thương khác bằng nội soi đại tràng và các phương pháp khác.
- Lưu ý (tự chăm sóc)
- Không dùng lực quá mức hoặc ngồi đại tiện quá lâu, tránh kích thích hậu môn (chất tẩy rửa, giấy vệ sinh thô ráp), trao đổi với bác sĩ nếu có khó chịu liên quan đến hoạt động tình dục.
- Duy trì vệ sinh hậu môn trước và sau phẫu thuật, kiểm soát việc đại tiện (chất xơ và thuốc làm mềm phân) được khuyến nghị.
Những điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị, nội dung cần xác nhận trước khi khám và câu hỏi gợi ý)
- Vật dụng cần chuẩn bị (mang theo)
- Danh sách các thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc chống đông máu và thuốc chống kết tập tiểu cầu) cùng hồ sơ dị ứng
- Hồ sơ về tiền sử phẫu thuật (đặc biệt là phẫu thuật hậu môn/trực tràng) và các bệnh mạn tính (như bệnh Crohn)
- Kết quả xét nghiệm gần đây (nội soi đại tràng, xét nghiệm máu, v.v.) và kết quả chẩn đoán hình ảnh (nếu có)
- Nhật ký triệu chứng (ngày bắt đầu triệu chứng, mức độ/tần suất đau, tần suất/lượng chảy máu, tình trạng phân)
- Các nội dung trả lời cho những câu hỏi nên chuẩn bị trước khi khám ngoại trú
- Thời điểm bắt đầu và diễn biến triệu chứng (cấp tính so với tái phát/mạn tính)
- Đặc điểm đau khi đại tiện (cảm giác rách, nóng rát, v.v.) và thời gian kéo dài
- Màu máu (đỏ tươi) và lượng máu (chỉ dính trên giấy vệ sinh hoặc dính trên phân)
- Thói quen đại tiện (số lần đi tiêu mỗi ngày, độ cứng của phân, có sử dụng thuốc nhuận tràng hay không)
- Có kèm theo các triệu chứng toàn thân như sốt, sụt cân, đau bụng, đau khớp hay không
- Những điều cần thông báo trước cho nhân viên y tế khi đến khám ngoại trú (ví dụ)
- “Tôi đang dùng thuốc chống đông máu.” / “Tôi bị tiêu chảy mạn tính.” / “Trước đây, nội soi đại tràng cho thấy dấu hiệu bệnh Crohn.”
Ví dụ về các câu hỏi chung có thể hỏi bác sĩ
- Hiệu quả dự kiến và các tác dụng phụ thường gặp của thuốc này (thuốc mỡ tại chỗ/thuốc đường uống) là gì?
- Khả năng lành bệnh bằng điều trị bảo tồn là bao nhiêu và thông thường mất bao lâu?
- Nếu bác sĩ khuyến nghị phẫu thuật (cắt cơ thắt trong bên), thời gian nằm viện, thời gian hồi phục và nguy cơ són phân ở mức nào?
- Cần thay đổi những thói quen sinh hoạt nào để phòng ngừa các triệu chứng tương tự?
Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Vết rách hậu môn của tôi không ở vị trí điển hình (đường giữa phía sau); có cần nghi ngờ bệnh viêm ruột như bệnh Crohn không? Có cần nội soi đại tràng không?
- Trong số thuốc mỡ nitroglycerin, thuốc chẹn kênh calci tại chỗ và độc tố botulinum, phương pháp điều trị bảo tồn nào được khuyến nghị nhất cho trường hợp của tôi? (Đề nghị so sánh tác dụng phụ và tỷ lệ lành bệnh)