1) Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa và sinh lý bệnh: Rò hậu môn là tình trạng viêm bắt đầu từ ống hậu môn (tuyến hậu môn) tạo thành một đường hầm (đường rò) xuyên về phía da. Phần lớn bắt đầu từ áp-xe quanh hậu môn (ổ mủ), sau khi áp-xe được dẫn lưu sẽ tiến triển thành đường rò.
- Phản ánh dữ liệu lâm sàng: Ngay cả khi áp-xe quanh hậu môn được rạch và dẫn lưu, khoảng 90% trường hợp được báo cáo có khả năng tiến triển thành rò. Các đường rò chỉ khu trú bên trong (không có lỗ bên ngoài) được báo cáo chiếm khoảng 16%.
- Nguyên nhân: Có thể do nhiễm khuẩn thông thường (ví dụ: vi khuẩn đường ruột), bệnh viêm ruột như bệnh Crohn và viêm loét đại tràng, bệnh lao, bệnh do Actinomyces, bệnh lây truyền qua đường tình dục, khối u ác tính, nhiễm trùng vùng chậu, chấn thương, tia xạ, v.v.
- Triệu chứng chính: Chảy mủ/dịch liên tục hoặc từng đợt (có mùi đặc trưng), đau và khó chịu quanh hậu môn, sưng, sốt (khi kèm áp-xe), có thể quan sát thấy một hoặc nhiều lỗ bên ngoài (dạng phức tạp). Khi lỗ bị tắc, đau, đỏ và sốt trở nên nghiêm trọng hơn.
- Xét nghiệm chẩn đoán: Có thể chẩn đoán bằng hỏi bệnh, quan sát và thăm khám trực tràng bằng ngón tay. Khi cần, sử dụng chụp đường rò hậu môn, siêu âm hậu môn (endoanal US) và MRI để đánh giá hình dạng, phạm vi của đường rò (đơn giản hay phức tạp) cũng như tình trạng xâm lấn cơ thắt xung quanh.
2) Phương pháp điều trị và lưu ý
- Mục tiêu điều trị: Loại bỏ nhiễm trùng (dẫn lưu áp-xe), loại bỏ đường rò hoặc đường thông để phòng tái phát, bảo tồn chức năng cơ thắt hậu môn (kiểm soát phân).
- Áp-xe cấp tính (khi đau, sốt và khó chịu): Rạch và dẫn lưu ngay (incision & drainage). Ở người có dấu hiệu nhiễm trùng toàn thân, người suy giảm miễn dịch, người mắc đái tháo đường và các nhóm nguy cơ cao khác, cần phối hợp dùng kháng sinh.
- Điều trị triệt để (đường rò):
- Dạng đơn giản, nông (ít xâm lấn cơ thắt): Phẫu thuật mở đường rò (fistulotomy, lay-open) là phương pháp tiêu chuẩn và có tỷ lệ điều trị khỏi cao.
- Đường rò dạng phức tạp, cao (transsphincteric) hoặc khi cần bảo vệ cơ thắt: Cân nhắc đặt seton (dẫn lưu lưu giữ; lựa chọn seton lỏng hoặc seton cắt), LIFT (ligation of intersphincteric fistula tract), khâu tiến vạt trực tràng (advancement flap), VAAFT (phương pháp nội soi), keo bịt (fibrin glue), nút bịt và các phương pháp phẫu thuật bảo tồn khác.
- Đường rò liên quan đến bệnh Crohn: Dùng kháng sinh (metronidazole, ciprofloxacin) và thuốc điều hòa miễn dịch/thuốc sinh học (thuốc kháng TNF: infliximab, v.v.) để gây lui bệnh, sau đó điều trị phẫu thuật khi cần. Gần đây, điều trị bằng tế bào gốc được sử dụng trong một số chỉ định.
- Vai trò của điều trị bằng thuốc: Kháng sinh có vai trò hỗ trợ (khi có triệu chứng toàn thân hoặc ở nhóm bệnh nhân đặc biệt), khó chữa khỏi hoàn toàn đường rò nếu chỉ dùng đơn độc.
- Chăm sóc sau phẫu thuật: Ngâm vùng hậu môn, chăm sóc vết thương (giữ vệ sinh), phòng táo bón (chất xơ, thuốc làm mềm phân), thuốc giảm đau. Cần theo dõi tái phát và tình trạng dẫn lưu cho đến khi vết thương lành.
- Lưu ý và biến chứng:
- Tái phát (hình thành lại đường rò), không tự chủ đại tiện (đặc biệt khi tổn thương cơ thắt), tổn thương mô do bệnh mạn tính, hiếm khi có thể biến đổi ác tính nếu để lâu không điều trị.
- Nếu trì hoãn điều trị sớm, bệnh có thể trở nên phức tạp, làm tăng phạm vi phẫu thuật và nguy cơ biến chứng.
- Trường hợp cần đến bệnh viện cấp cứu: Đau dữ dội, sốt cao, vùng sưng to nhanh (áp-xe), triệu chứng toàn thân.
3) Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị · hồ sơ · ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng/tài liệu cần mang theo:
- Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm kháng sinh, thuốc chống đông máu, thuốc ức chế miễn dịch) và ghi chép về dị ứng
- Hồ sơ xét nghiệm và phẫu thuật trước đây (phẫu thuật áp-xe/rò hậu môn trước đây, kết quả nội soi đại tràng, MRI, siêu âm)
- Tiền sử bệnh mạn tính (đặc biệt là bệnh Crohn, bệnh lao, đái tháo đường)
- Ảnh chụp triệu chứng (nếu thấy lỗ hoặc dịch dẫn lưu bên ngoài, nếu có thể), ghi chép màu sắc, lượng và tần suất dịch tiết
- Các mục nên ghi lại về triệu chứng:
- Thời điểm bắt đầu và diễn biến triệu chứng (từng đợt/liên tục), mức độ đau, có sốt hay không
- Lượng, mùi và màu của dịch tiết, thay đổi thói quen đại tiện, gần đây có dùng kháng sinh hay không
- Nội dung nên thông báo trước với bác sĩ khi khám ngoại trú (câu ngắn):
- “Mấy ngày gần đây tôi thường xuyên chảy mủ” (tần suất chảy dịch)
- “Trước đây tôi đã phẫu thuật áp-xe hậu môn” (tiền sử bệnh)
- “Tôi mắc bệnh Crohn (hoặc bệnh viêm ruột khác)” (bệnh nền)
4) Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Đường rò này là dạng đơn giản hay phức tạp? (ý nghĩa chẩn đoán)
- Tôi có cần phẫu thuật không? Nếu cần thì bác sĩ khuyến nghị loại phẫu thuật nào? (lựa chọn điều trị)
- Nguy cơ suy giảm chức năng kiểm soát phân do phẫu thuật là ở mức độ nào? (tiên lượng/biến chứng)
- Thời gian hồi phục trước và sau phẫu thuật, cũng như thời điểm có thể trở lại sinh hoạt hằng ngày, khoảng khi nào?
- Tôi có cần dùng kháng sinh hoặc thuốc khác không? Tác dụng phụ là gì?
- Khả năng tái phát ở mức độ nào? Tôi cần làm gì để phòng ngừa?
5) Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- “Bác sĩ có thể cho tôi xem hình dạng đường rò của tôi (vị trí bên trong, số lượng lỗ bên ngoài, hình dạng đường rò), đồng thời giải thích đường rò thuộc dạng đơn giản hay phức tạp và căn cứ để xác định không?”
- “Tôi mắc bệnh Crohn (hoặc đang điều trị ức chế miễn dịch), vậy trước tiên nên kiểm soát bằng thuốc (thuốc sinh học) hay ưu tiên điều trị phẫu thuật?”