Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Tóm tắt định nghĩa: Viêm loét đại tràng là một bệnh viêm ruột mạn tính chỉ giới hạn ở lớp niêm mạc của đại tràng, đặc trưng bởi tổn thương bắt đầu từ trực tràng và lan liên tục lên phía trên. Có thể xuất hiện sung huyết, phù nề, loét niêm mạc và các polyp giả.
- Nguyên nhân (tóm tắt): Nguyên nhân chính xác chưa rõ. Tính nhạy cảm di truyền, bất thường miễn dịch của niêm mạc ruột, vi sinh vật (hệ vi khuẩn đường ruột) và các yếu tố môi trường (thói quen ăn uống, căng thẳng, v.v.) cùng tham gia một cách phức tạp.
- Điểm chính về sinh lý bệnh: Viêm mạn tính ở lớp niêm mạc gây tổn thương niêm mạc và hình thành ổ loét → suy giảm chức năng hấp thu của ruột (tiêu chảy), chảy máu (đi ngoài ra máu), tăng tiết chất nhầy. Có thể kèm theo các triệu chứng toàn thân và ngoài ruột (viêm khớp, viêm cột sống, bệnh đường mật, v.v.).
- Triệu chứng chính: Tiêu chảy có máu và chất nhầy (gây thiếu máu, mất nước), đau bụng (chủ yếu liên quan đến đại tiện), đi đại tiện thường xuyên/cảm giác mót đại tiện khẩn cấp/đại tiện không tự chủ, sốt, sụt cân. Nếu chỉ có tổn thương khu trú ở trực tràng, cũng có thể biểu hiện giống táo bón.
- Thể lâm sàng: Mạn tính tái phát (thường gặp nhất), mạn tính liên tục (kéo dài nhiều tháng), tối cấp (triệu chứng toàn thân nặng và nguy cơ cấp cứu).
Phương pháp điều trị (điều trị tiêu chuẩn · lưu ý · nguy cơ biến chứng · tự chăm sóc)
- Mục tiêu điều trị: Gây lui bệnh trong đợt cấp, ức chế tái phát (điều trị duy trì), làm lành niêm mạc, phòng ngừa biến chứng (thủng, chảy máu nặng, phình đại tràng nhiễm độc), quản lý nguy cơ ung thư đại tràng.
- Điều trị bằng thuốc (tiếp cận theo bậc thang)
- Nhóm 5-ASA (sulfasalazine, mesalazine): Điều trị gây lui bệnh và duy trì ở mức độ nhẹ đến trung bình. Đối với tổn thương trực tràng, sử dụng dạng thuốc đạn/thuốc thụt. Tác dụng phụ: triệu chứng tiêu hóa, đau đầu, hiếm gặp bất thường về gan và máu.
- Corticosteroid (đường uống, đường tĩnh mạch; ví dụ: prednisone, methylprednisolone): Điều trị gây lui bệnh ngắn hạn ở mức độ trung bình đến nặng. Sử dụng lâu dài có thể gây tác dụng phụ nghiêm trọng (loãng xương, tăng huyết áp, đái tháo đường, nhiễm trùng, v.v.) → khuyến cáo giảm liều dần rồi ngừng.
- Thuốc điều hòa miễn dịch (azathioprine, 6-MP, v.v.): Điều trị duy trì ở bệnh nhân phụ thuộc steroid/không đáp ứng với steroid. Cần theo dõi độc tính trên máu (ức chế tủy xương) bằng xét nghiệm máu định kỳ; có thể cân nhắc xét nghiệm TPMT.
- Thuốc sinh học và phân tử nhỏ
- Thuốc kháng TNF (ví dụ: infliximab), kháng α4β7 (vedolizumab), kháng IL12/23 (ustekinumab), v.v.: Sử dụng trong trường hợp nặng hoặc không đáp ứng với thuốc. Tăng nguy cơ nhiễm trùng (lao, nhiễm trùng cơ hội) — cần xét nghiệm lao và HBV trước khi sử dụng.
- Thuốc ức chế JAK (ví dụ: tofacitinib): Có thể sử dụng ở mức độ trung bình đến nặng (cần xác nhận chỉ định và nguy cơ).
- Kháng sinh (metronidazole, ciprofloxacin, v.v.): Sử dụng khi có biến chứng nhiễm trùng hoặc dùng hỗ trợ.
- Điều trị phẫu thuật
- Chỉ định: Không đáp ứng với điều trị bằng thuốc, phình đại tràng nhiễm độc, thủng ruột/chảy máu dai dẳng, loạn sản hoặc ung thư, v.v.
- Phẫu thuật tiêu chuẩn: Cắt toàn bộ đại tràng và trực tràng (cắt bỏ triệt để). Sau khi tạo túi hồi tràng, cố gắng bảo tồn chức năng đại tiện bằng nối túi hồi tràng với ống hậu môn (ileal pouch-anal anastomosis, IPAA) và bảo tồn cơ thắt hậu môn.
- Sau phẫu thuật: Số lần đại tiện tăng trong giai đoạn đầu, có thể xảy ra đại tiện không tự chủ tạm thời, nhưng đa số bệnh nhân sẽ thích nghi.
- Theo dõi và phòng ngừa
- Trước/trong chẩn đoán và điều trị: Cần nội soi đại tràng (sinh thiết), xét nghiệm máu (CBC, CRP), xét nghiệm phân (loại trừ nhiễm trùng đường ruột, calprotectin).
- Trước khi sử dụng thuốc sinh học, khuyến cáo xét nghiệm lao (TB), xét nghiệm viêm gan B và cập nhật tiêm chủng (ví dụ: cúm, phế cầu, HPV, v.v.).
- Theo dõi ung thư: Nội soi đại tràng định kỳ tùy theo phạm vi và thời gian mắc bệnh (thông thường, đối với viêm đại tràng lan rộng, bắt đầu theo dõi từ 8–10 năm sau khi xuất hiện triệu chứng, sau đó thực hiện mỗi 1–3 năm tùy theo mức độ nguy cơ).
- Quản lý lối sống và lưu ý
- Chế độ ăn: Tránh các thực phẩm gây khởi phát triệu chứng ở từng cá nhân (ăn quá nhiều, đồ cay, thực phẩm nhiều chất béo, caffeine, v.v.), duy trì uống đủ nước. Một số chế độ ăn nhất định có thể giúp giảm triệu chứng, nhưng chưa có chế độ ăn nào được tiêu chuẩn hóa.
- Lưu ý về thuốc và hành vi: Cần thận trọng với NSAIDs vì có thể làm nặng thêm triệu chứng. Hút thuốc đã được báo cáo là có tác dụng bảo vệ đối với viêm loét đại tràng (không được khuyến cáo), nhưng gây tác hại toàn thân lớn, vì vậy khuyến cáo cai thuốc lá.
- Cảnh báo biến chứng: Khi xuất hiện sốt cao, đau bụng dữ dội, chảy máu dai dẳng, chướng bụng nhanh (nghi ngờ phình đại tràng nhiễm độc), cần được đánh giá cấp cứu ngay lập tức.
- Tiên lượng: Diễn biến mạn tính với các đợt tái phát và lui bệnh lặp đi lặp lại thường gặp. Nếu tổn thương lan rộng kéo dài trong thời gian dài, nguy cơ ung thư đại tràng tăng lên (cần theo dõi định kỳ).
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng và thông tin cần chuẩn bị
- Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung)
- Tiền sử phẫu thuật, dị ứng (thuốc, latex, v.v.)
- Bản sao hoặc bản tóm tắt kết quả xét nghiệm gần đây (kết quả nội soi đại tràng/sinh thiết, xét nghiệm máu, xét nghiệm hình ảnh)
- Nhật ký đại tiện (1–2 tuần gần đây): số lần đại tiện mỗi ngày, tính chất phân (bao gồm chất nhầy và máu), có kèm đau hay không
- Ghi chép về thay đổi cân nặng, sốt, đau khớp, triệu chứng da và các triệu chứng toàn thân khác
- Tình trạng hút thuốc, uống rượu, khả năng mang thai và tiền sử tiêm chủng
- Ví dụ về tài liệu/câu hỏi để cung cấp cho bác sĩ tại buổi khám ngoại trú (tự kiểm tra trước khi khám)
- Trong 24 giờ qua đã đại tiện bao nhiêu lần và có máu trong phân hay không?
- Gần đây cân nặng (kg) và lượng thức ăn tiêu thụ thay đổi như thế nào?
- Đang dùng những thuốc nào (liều lượng và thời gian uống)?
- Có mang theo kết quả xét nghiệm gần đây (nội soi đại tràng, xét nghiệm máu) hay không?
Ví dụ về các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Mục đích và hiệu quả dự kiến của thuốc này (thuốc đã được kê) là gì? Các tác dụng phụ dự kiến và cách xử trí khi xảy ra là gì?
- Mức độ nặng hiện tại của bệnh và mục tiêu điều trị (giảm triệu chứng so với làm lành niêm mạc) là gì?
- Cần xét nghiệm bao lâu một lần (CBC, chức năng gan, nội soi đại tràng, calprotectin, v.v.)?
- Khi sử dụng thuốc sinh học hoặc thuốc ức chế miễn dịch, cần thực hiện xét nghiệm lao, viêm gan và tiêm chủng như thế nào?
- Khuyến cáo về điều trị trong thời kỳ mang thai/cho con bú và kế hoạch sinh con là gì?
Ví dụ về các câu hỏi tùy chỉnh theo bệnh
- Trong trường hợp của tôi (dựa trên kết quả nội soi và sinh thiết), phạm vi viêm lan đến đâu (chỉ ở trực tràng, nửa bên trái hay toàn bộ đại tràng)? Chu kỳ theo dõi ung thư và chiến lược điều trị (điều trị tại chỗ so với điều trị toàn thân) sẽ khác nhau như thế nào theo phạm vi này?
- Tôi thường xuyên sử dụng steroid (hoặc trong trường hợp phụ thuộc steroid); phương pháp điều trị duy trì nào được khuyến nghị để ngừng steroid (thuốc điều hòa miễn dịch, thuốc sinh học, v.v.)? Lợi ích và nguy cơ dự kiến là gì?
(Lưu ý: Thông tin này là thông tin y khoa chung; việc chẩn đoán và điều trị cần được quyết định phù hợp với tình trạng cá nhân thông qua trao đổi với bác sĩ phụ trách.)