Áp xe quanh hậu môn

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa và sinh lý bệnh: Áp-xe quanh hậu môn là tình trạng viêm mủ cấp tính, trong đó mủ tích tụ tại vùng này do tắc nghẽn và vi khuẩn xâm nhập vào các tuyến trong hậu môn (tuyến hậu môn). Có nhiều tuyến hậu môn nằm quanh thành trong ống hậu môn; diễn tiến thường gặp là tắc ống tuyến → tích tụ dịch tiết → vi khuẩn phát triển → hình thành áp-xe.
• Nguyên nhân chính: Nhiễm vi khuẩn đường ruột (phổ biến nhất là Escherichia coli và các vi khuẩn khác), các bệnh viêm ruột như viêm loét đại tràng và bệnh Crohn, bệnh lao, tổn thương do xạ trị, viêm vùng chậu, chấn thương, khối u ác tính, u hạt lympho sinh dục do bệnh lây truyền qua đường tình dục và suy giảm miễn dịch (bệnh bạch cầu, đái tháo đường và các tình trạng khác) có thể là những yếu tố gây bệnh.
• Triệu chứng: Đỏ, sưng và đau khi ấn tại chỗ; đau hậu môn dữ dội (đặc biệt khi ngồi hoặc đi đại tiện); sốt; chảy mủ hoặc dịch tiết tại chỗ. Áp-xe nông có thể nhìn thấy chỗ sưng và mủ bằng mắt thường, trong khi áp-xe sâu có thể không gây sưng bên ngoài mà chỉ biểu hiện bằng đau và sốt. Áp-xe tái phát có thể để lại một lỗ nhỏ quanh hậu môn (đường rò hoặc xoang). (Theo diễn tiến lâm sàng, hơn khoảng 50% trường hợp có thể tiến triển thành rò hậu môn)

Phương pháp điều trị và lưu ý

• Điều trị cấp tính (điều trị tiêu chuẩn):
  • Dẫn lưu (rạch và dẫn lưu): Là phương pháp điều trị quan trọng nhất để giảm đau; cần thực hiện dẫn lưu đầy đủ dưới gây tê hoặc gây mê thích hợp. Dẫn lưu là nguyên tắc điều trị, nếu trì hoãn sẽ làm tăng đáng kể nguy cơ đau và nhiễm trùng nặng lên.
  • Kháng sinh: Đối với áp-xe nông đơn giản, nhiều trường hợp chỉ cần dẫn lưu là đủ. Tuy nhiên, khi có triệu chứng toàn thân (sốt cao), suy giảm miễn dịch, đái tháo đường, nghi ngờ nhiễm trùng mô mềm lan rộng hoặc viêm xung quanh nặng, cần bổ sung kháng sinh kinh nghiệm (bao phủ vi khuẩn Gram âm và vi khuẩn kỵ khí — ví dụ: amoxicillin/clavulanate hoặc ciprofloxacin + metronidazole). Nếu nguy cơ MRSA cao, cần lựa chọn kháng sinh phù hợp (ví dụ: doxycycline, clindamycin và các thuốc khác, dựa trên độ nhạy cảm tại địa phương).
  • Thuốc giảm đau, ngâm vùng hậu môn trong nước ấm (tắm Sitz), làm mềm phân (chất xơ và thuốc nhuận tràng hoặc thuốc đặt để phòng táo bón)
• Điều trị mạn tính/biến chứng:
  • Nếu hình thành rò hậu môn (fistula), có thể cân nhắc điều trị phẫu thuật tùy theo dạng đường rò (đơn giản/phức tạp), chẳng hạn như mở đường rò (fistulotomy), đặt seton, LIFT hoặc phẫu thuật đóng trực tràng bảo tồn cơ. Trong trường hợp rò phức tạp hoặc xâm lấn cơ thắt nhiều, việc tùy tiện thực hiện mở đường rò (fistulotomy) có thể làm tăng nguy cơ đại tiện không tự chủ, vì vậy cần được đánh giá chuyên khoa.
• Lưu ý và tự chăm sóc:
  • Tuyệt đối không cố nặn hoặc ấn áp-xe tại nhà trước khi dẫn lưu (nguy cơ làm nhiễm trùng lan rộng).
  • Chăm sóc vết thương: Giữ vệ sinh bằng cách ngâm nước ấm và thay băng cho đến khi dịch dẫn lưu ngừng chảy. Nếu vẫn tiếp tục tiết dịch sau khi dẫn lưu, cần tái khám/đánh giá lại tại cơ sở ngoại trú.
  • Nhóm nguy cơ cao (đái tháo đường, suy giảm miễn dịch) có nguy cơ biến chứng cao hơn (nhiễm trùng sâu, nhiễm khuẩn huyết), vì vậy việc điều trị sớm và theo dõi diễn tiến là rất quan trọng.
• Dấu hiệu cấp cứu (khuyến nghị đi khám ngay/đến phòng cấp cứu):
  • Sốt cao, rét run; đau nhanh chóng nặng lên; áp-xe to đáng kể kèm vùng đỏ lan nhanh hoặc viêm mô mềm có ranh giới không rõ (nghi ngờ viêm mô tế bào); triệu chứng toàn thân (chóng mặt, hạ huyết áp và các triệu chứng khác)

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng/thông tin cần chuẩn bị:
  • Các thuốc đang dùng và tiền sử dị ứng (đặc biệt là kháng sinh, thuốc gây tê/gây mê)
  • Tiền sử phẫu thuật, áp-xe hoặc rò liên quan đến hậu môn
  • Có bệnh mạn tính hay không (đái tháo đường, điều trị ức chế miễn dịch, bệnh viêm ruột và các bệnh khác)
  • Thời điểm bắt đầu triệu chứng, mức độ đau thay đổi như thế nào, có sốt hay không, màu sắc, lượng và mùi hôi của dịch tiết
  • Có đang dùng thuốc chống đông hay không (để đánh giá nguy cơ chảy máu)
  • Nếu có kết quả xét nghiệm gần đây (xét nghiệm máu, chẩn đoán hình ảnh bụng/vùng chậu và các xét nghiệm khác) hoặc giấy chẩn đoán của bệnh viện khác, hãy mang theo
• Những mục hữu ích nên ghi lại khi khám ngoại trú:
  • Thay đổi thói quen đại tiện (đi ngoài ra máu, chất nhầy và các triệu chứng khác), thay đổi cân nặng, có đau về đêm hay không
  • Các yếu tố làm triệu chứng nặng lên/giảm đi (ví dụ: đỡ hơn sau khi ngâm nước ấm)

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Trong tình trạng hiện tại, tôi có cần dẫn lưu bằng phẫu thuật không? Tôi có cần đến cấp cứu không?"
• "Nếu tôi đang dùng thuốc (ví dụ: thuốc chống đông, thuốc ức chế miễn dịch) thì cần xử lý như thế nào?"
• "Thời gian dự kiến dùng kháng sinh được kê là bao lâu và cần lưu ý những tác dụng phụ nào?"
• "Thời gian hồi phục sau điều trị (giảm đau, lành vết thương) thường kéo dài bao lâu?"
• "Tôi cần lưu ý gì trong sinh hoạt để giảm nguy cơ tái phát?"

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Áp-xe lần này có khả năng tiến triển thành rò hậu môn là bao nhiêu? (Các yếu tố nguy cơ cá nhân của tôi là gì?)"
• "Nếu áp-xe tái phát hoặc hình thành đường rò, có những phương pháp phẫu thuật thay thế nào (các phương pháp bảo tồn cơ thắt)? Nguy cơ đại tiện không tự chủ ở mức nào?"

(Lưu ý: Nội dung trên là thông tin y khoa chung; chẩn đoán và điều trị cụ thể cần được quyết định phù hợp với tình trạng của từng người sau khi trao đổi với bác sĩ phụ trách.)