Ung thư hậu môn

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Ung thư hậu môn là u ác tính phát sinh ở hậu môn hoặc ống hậu môn, chủ yếu gồm ung thư biểu mô tế bào vảy (squamous cell carcinoma) và hiếm gặp hơn là ung thư biểu mô tuyến (adenocarcinoma).
• Nguyên nhân/cơ chế bệnh sinh: Có liên quan đến kích thích tại chỗ mạn tính (rò hậu môn, nứt hậu môn, bệnh trĩ mạn tính, v.v.), nhiễm vi-rút papilloma ở người (HPV, đặc biệt là các тип nguy cơ cao như HPV-16), tình trạng suy giảm miễn dịch (nhiễm HIV, sử dụng thuốc ức chế miễn dịch), quan hệ tình dục qua đường hậu môn, v.v. Tế bào ung thư có thể phá hủy mô tại chỗ và di căn qua hạch bạch huyết cũng như đường máu, chủ yếu đến gan, phổi, phúc mạc, v.v.
• Triệu chứng chính: Chảy máu hậu môn, thay đổi thói quen đại tiện (phân nhỏ, khó đại tiện), cảm giác mót rặn hoặc đi ngoài chưa hết, đau hậu môn hoặc cảm giác có dị vật, tiết dịch (mủ), ngứa, đại tiện không tự chủ, v.v. Vì triệu chứng có thể nhẹ ở giai đoạn đầu nên cần chú ý.
• Xét nghiệm chẩn đoán chính: Chẩn đoán xác định bằng thăm trực tràng bằng ngón tay và xét nghiệm mô bệnh học (sinh thiết). Để đánh giá giai đoạn, có thể thực hiện MRI vùng chậu (thường có ưu thế trong đánh giá mức độ xâm lấn tại chỗ), CT ngực-bụng (đánh giá di căn), PET-CT (đánh giá di căn toàn thân), xét nghiệm HIV/HPV và khi cần, đánh giá dưới gây mê toàn thân (EUA) bởi bác sĩ phẫu thuật trực tràng.

Phương pháp điều trị

• Tổn thương khu trú và giai đoạn sớm
  • Có thể chữa khỏi bằng phẫu thuật cắt bỏ tại chỗ (đối với khối u nhỏ hoặc tổn thương nông).
• Ung thư biểu mô tế bào vảy (điều trị tiêu chuẩn)
  • Hóa xạ trị đồng thời (chemoradiation, bắt nguồn từ phác đồ Nigro): kết hợp xạ trị với thuốc chống ung thư (chủ yếu là 5‑FU + mitomycin C hoặc carboplatin/gemcitabine, v.v.) nhằm bảo tồn hậu môn. Đây là điều trị tiêu chuẩn ban đầu ở nhiều trường hợp ung thư biểu mô tế bào vảy hậu môn.
• Ung thư biểu mô tuyến hoặc tổn thương không đáp ứng với hóa xạ trị
  • Có thể thực hiện phẫu thuật cắt bỏ (khi không thể bảo tồn hậu môn, có thể thực hiện phẫu thuật cắt bỏ bụng-hậu môn/abdominoperineal resection, APR) và phẫu thuật cắt bỏ đại tràng triệt căn kèm tạo hậu môn nhân tạo đại tràng vĩnh viễn (stoma).
• Tổn thương tái phát hoặc tiến triển/di căn
  • Hóa trị toàn thân (chẳng hạn phác đồ nền platinum), điều trị nhắm trúng đích và điều trị miễn dịch (được sử dụng trong phạm vi nghiên cứu hoặc áp dụng có chọn lọc). Trường hợp có tổn thương di căn cần được điều trị đa chuyên khoa.
• Chăm sóc sau phẫu thuật/liên quan đến điều trị
  • Cần quản lý các tác dụng phụ cấp tính (viêm da, tiêu chảy, đau vùng chậu, độc tính trên máu) và mạn tính (suy giảm chức năng hậu môn, xơ hóa, rối loạn chức năng tình dục) của xạ trị và hóa trị.
  • Giáo dục cách chăm sóc stoma (hậu môn nhân tạo), phòng ngừa nhiễm trùng và biến chứng da.
• Lưu ý và nguy cơ biến chứng
  • Di căn hạch bạch huyết làm tiên lượng xấu đi (tỷ lệ sống 5 năm giảm đáng kể).
  • Có khả năng tái phát tại chỗ sau điều trị và di căn (gan, phổi, phúc mạc, xương, v.v.).
  • Độc tính cấp tính liên quan đến xạ trị và thuốc chống ung thư (ức chế tủy xương, viêm da-niêm mạc, tiêu chảy), di chứng mạn tính (rối loạn kiểm soát đại tiện, suy giảm chức năng tình dục, xơ hóa).
• Quản lý lối sống
  • Không hút thuốc, chăm sóc vết thương và kiểm soát nhiễm trùng, tư vấn liên quan đến đời sống tình dục (phòng ngừa nhiễm trùng thích hợp, tư vấn liên quan đến HPV và HIV), bổ sung dinh dưỡng và kiểm soát cân nặng.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị (tài liệu mang theo)
  • Danh sách các thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thảo dược)
  • Các bệnh nền và tiền sử phẫu thuật, nhập viện
  • Kết quả xét nghiệm gần đây (nếu có thể, mang theo báo cáo giải phẫu bệnh trước đây, hình ảnh hoặc kết quả CT/MRI/PET)
  • Ghi chép triệu chứng: tần suất và lượng máu chảy, vị trí và mức độ đau, thay đổi đại tiện (hình dạng và khoảng cách giữa các lần), có hay không có tiết dịch, thay đổi cân nặng, v.v.
  • Thông tin về lối sống: hút thuốc, uống rượu, hoạt động tình dục, tình trạng ức chế miễn dịch (ghép tạng, HIV, v.v.)
• Những thông tin chính cần báo cho nhân viên y tế khi khám ngoại trú
  • Lượng máu chảy và thời gian kéo dài, thay đổi của cơn đau, thời điểm bắt đầu và diễn tiến của rối loạn đại tiện
  • Tiền sử gần đây về các tổn thương liên quan đến HPV (chẳng hạn mụn cóc hậu môn) hoặc bất thường ở cổ tử cung
  • Có hay không sử dụng thuốc ức chế miễn dịch (bao gồm tình trạng nhiễm HIV)
• Câu hỏi ví dụ (người bệnh tự chuẩn bị sẽ hữu ích)
  • Yêu cầu bản sao kết quả xét nghiệm gần đây (sinh thiết/hình ảnh)
  • Chuẩn bị để có thể mô tả cụ thể những thay đổi của triệu chứng hiện tại (trở nên nặng hơn hay đã thuyên giảm)

Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• "Loại mô bệnh học chính xác (ung thư biểu mô tế bào vảy hay ung thư biểu mô tuyến) và giai đoạn của tổn thương của tôi là gì?"
• "Các lựa chọn điều trị (hóa xạ trị hay phẫu thuật), ưu nhược điểm và tác dụng phụ của từng phương pháp là gì?"
• "Khả năng bảo tồn hậu môn bằng điều trị là bao nhiêu? Xin hãy cho tôi biết liệu có cần tạo stoma hay không."
• "Tác dụng phụ trong và sau điều trị được kiểm soát như thế nào? Trong sinh hoạt hằng ngày cần lưu ý những gì?"
• "Tần suất và phương pháp theo dõi (kiểm tra tái phát) sẽ như thế nào?"

Ví dụ câu hỏi tùy chỉnh theo bệnh

• "Khối u của tôi có dương tính với HPV không? Tình trạng HPV dương tính ảnh hưởng như thế nào đến kế hoạch điều trị hoặc tiên lượng?"
• "Tôi được chẩn đoán ung thư biểu mô tế bào vảy; liệu có thể bảo tồn hậu môn bằng hóa xạ trị đồng thời không, và tiêu chí đánh giá khả năng này là gì?"