Bệnh trĩ

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Đây là bệnh do các mô đệm mạch máu quanh hậu môn (mô trĩ) bị phì đại·sa xuống hoặc do ứ máu tĩnh mạch; được chia thành trĩ nội (phát sinh ở phía trực tràng, có thể sa ra khi đi tiêu hoặc gây chảy máu) và trĩ ngoại (nằm dưới da phía ngoài hậu môn, gây khối u hoặc đau).
• Nguyên nhân chính và sinh lý bệnh: Áp lực quá mức lặp đi lặp lại khi đi tiêu (rặn), táo bón·tiêu chảy mạn tính, ngồi trên bồn cầu trong thời gian dài, ứ máu tĩnh mạch vùng chậu do mang thai·sinh nở, béo phì, lối sống ngồi nhiều, yếu tố di truyền… làm tăng áp lực mạch máu và gây suy yếu mô liên kết, từ đó hình thành·làm nặng thêm bệnh trĩ. Trĩ nội xảy ra khi mô nâng đỡ đệm mạch máu dưới niêm mạc bị giãn và trượt xuống, gây sa (prolapse).
• Triệu chứng chính: Chảy máu đỏ tươi khi đi tiêu, cảm giác có dị vật·sa ở hậu môn (đặc biệt sau khi đi tiêu), đau hậu môn (đặc biệt nghiêm trọng khi trĩ ngoại bị huyết khối), ngứa·tiết dịch·khó chịu thuyên giảm sau khi ngâm hậu môn. Triệu chứng đa dạng từ chảy máu nhẹ đến đau dữ dội·hoại tử·thiếu máu.

Phương pháp điều trị

• Điều trị bảo tồn (điều trị bước đầu)
  • Chế độ ăn·lối sống: Chất xơ (20–30 g mỗi ngày), uống đủ nước, duy trì thói quen đi tiêu đều đặn (không rặn quá mức), không ngồi lâu khi đi tiêu, tập thể dục thường xuyên.
  • Điều trị tại chỗ·bằng thuốc: Ngâm hậu môn trong nước ấm (10–15 phút mỗi ngày), thuốc mỡ giảm đau·chống viêm tại chỗ (sử dụng hạn chế steroid tại chỗ trong thời gian ngắn), thuốc gây tê tại chỗ (giảm triệu chứng), thuốc đặt/thuốc làm mềm phân (tinh bột·chất làm mềm phân (docusate) hoặc thuốc nhuận tràng), thuốc giảm đau đường uống (sử dụng tạm thời).
  • Thuốc điều trị táo bón·điều chỉnh việc đi tiêu: Thuốc nhuận tràng tạo khối, polyoxyl (PEG), v.v.
• Thủ thuật ngoại trú (không phẫu thuật)
  • Thắt búi trĩ bằng vòng cao su (rubber band ligation): Thường được sử dụng cho trĩ nội độ 1–2 đến độ 3.
  • Tiêm xơ (sclerotherapy), quang đông bằng tia hồng ngoại (infrared coagulation): Có hiệu quả đối với trĩ nội kích thước nhỏ.
  • Khâu mạch máu/thắt động mạch (HAL/thắt dưới hướng dẫn Doppler): Được áp dụng lựa chọn để giảm chảy máu·sa búi trĩ.
• Điều trị cấp cứu·phẫu thuật
  • Trĩ ngoại huyết khối (thrombosed external hemorrhoid): Nếu triệu chứng nghiêm trọng, cân nhắc lấy huyết khối trong vòng 72 giờ sau khi xuất hiện (rạch dẫn lưu/ cắt bỏ).
  • Cắt trĩ (hemorrhoidectomy, như Milligan–Morgan hoặc Ferguson): Là phương pháp điều trị tiêu chuẩn trong trường hợp nặng (sa nhiều·chảy máu tái phát·đau) hoặc điều trị không phẫu thuật thất bại.
  • Phẫu thuật khâu treo bằng stapler (stapled hemorrhoidopexy / PPH): Được áp dụng lựa chọn cho trĩ nội sa (cân nhắc ưu điểm giảm đau khi đi tiêu, giảm chảy máu và các biến chứng).
• Tình huống đặc biệt
  • Mang thai·cho con bú: Khuyến nghị chủ yếu điều trị bảo tồn (chất xơ·ngâm hậu môn·điều trị tại chỗ), cân nhắc phẫu thuật sau khi sinh.
• Biến chứng và lưu ý
  • Biến chứng: Chảy máu nhiều, nhiễm trùng, hẹp hậu môn (khi cắt bỏ/điều trị quá mức), đại tiện không tự chủ (khi tổn thương cơ), tái phát.
  • Tác dụng phụ của thuốc·thủ thuật: Sử dụng steroid tại chỗ trong thời gian dài có thể gây teo da; có thể xảy ra đau·chảy máu sau thắt bằng vòng cao su. Người đang dùng thuốc chống đông có nguy cơ chảy máu tăng — cần trao đổi với bác sĩ trước khi thực hiện thủ thuật.

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng nên mang theo
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc chống đông·thuốc chống kết tập tiểu cầu), tiền sử dị ứng
  • Tiền sử phẫu thuật và sinh nở (đặc biệt là sinh con gần đây)
  • Kết quả xét nghiệm gần đây hoặc báo cáo nội soi đại tràng (nếu có thì mang bản sao)
  • Ghi chép triệu chứng: số lần·lượng máu chảy (có phải máu đỏ tươi không), mức độ đau (ngày bắt đầu·thời gian kéo dài), tần suất sa và khả năng tự co lại, tình trạng táo bón·tiêu chảy
  • Chụp ảnh (nếu trĩ ngoại thường xuyên lồi ra nhìn thấy) — nếu cho bác sĩ xem với sự đồng ý của bệnh nhân, có thể giúp ích cho việc chẩn đoán
• Các mục chính bác sĩ sẽ hỏi khi khám (chuẩn bị trước sẽ giúp tăng hiệu quả khám)
  • Thời điểm bắt đầu triệu chứng và diễn biến thay đổi
  • Thói quen đi tiêu (tần suất·hình dạng·mức độ rặn)
  • Ngoài chảy máu, có sụt cân, đau về đêm, thay đổi đột ngột thói quen đi tiêu hay không (cần chủ động chẩn đoán phân biệt)
  • Có dùng thuốc chống đông hay không và các bệnh mạn tính khác (bệnh gan·suy tim, v.v.)

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Mức độ trĩ của tôi (trĩ nội/trĩ ngoại, grade) như thế nào và phương pháp điều trị được khuyến nghị là gì?"
• "Trong trường hợp của tôi, khả năng chỉ điều trị bảo tồn mà bệnh thuyên giảm là bao nhiêu?"
• "Ưu điểm, nhược điểm và tác dụng phụ của từng phương pháp điều trị (thuốc tại chỗ, thắt bằng vòng cao su, phẫu thuật) là gì?"
• "Thời gian hồi phục dự kiến và thời điểm có thể trở lại sinh hoạt hằng ngày sau thủ thuật hoặc phẫu thuật là khi nào?"
• "Tôi có cần ngừng thuốc chống đông vì bệnh trĩ không? Những nguy cơ khi ngừng thuốc là gì?"

Ví dụ câu hỏi phù hợp theo từng bệnh

• "Búi trĩ của tôi sa ra khi đi tiêu; trong trường hợp này, thắt búi trĩ bằng vòng cao su có hiệu quả không, hay bác sĩ khuyến nghị phẫu thuật?"
• "Triệu chứng trĩ của tôi nghiêm trọng trong thời kỳ mang thai; bác sĩ khuyến nghị phương pháp điều trị nào trước và sau khi sinh? Nếu cần phẫu thuật thì nên thực hiện vào thời điểm nào?"