Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
Dính ruột (Intestine adhesions) là tình trạng các mô vốn phải được phân tách bình thường bị nối với nhau bằng các dải xơ (dính) giữa ruột với ruột, ruột với phúc mạc hoặc giữa ruột và mạc treo. Nguyên nhân chủ yếu là viêm trong ổ bụng (viêm phúc mạc), vỡ các cơ quan trong ổ bụng, bệnh viêm ruột, bệnh thiếu máu cục bộ ở ruột và phần lớn là xảy ra sau phẫu thuật bụng (đặc biệt là phẫu thuật mở). Về sinh lý bệnh, dính có thể cản trở nhu động ruột hoặc gây tắc nghẽn một phần hay hoàn toàn lòng ruột, dẫn đến tắc ruột (ileus hoặc mechanical obstruction) và rối loạn lưu lượng máu (thiếu máu cục bộ do xoắn ruột hoặc nghẹt ruột).
Các triệu chứng chính
- Đau bụng (từng cơn hoặc liên tục), chướng bụng
- Nôn (đôi khi kéo dài, có dịch mật/không có dịch mật), chán ăn
- Táo bón hoặc ngừng đi tiêu, không trung tiện
- Sụt cân (trong trường hợp dính mạn tính)
- Dấu hiệu điển hình của thiếu máu cục bộ ruột và nghẹt ruột: đau cấp tính liên tục, sốt, nhịp tim nhanh, triệu chứng kích thích phúc mạc → tình trạng cấp cứu
Hỗ trợ chẩn đoán (dựa trên đánh giá lâm sàng)
- X-quang bụng không chuẩn bị (tư thế đứng hoặc nằm nghiêng): kiểu khí trong ruột (ví dụ mức nước-hơi)
- CT bụng (bao gồm CT có thuốc cản quang): xác định vị trí tắc nghẽn, nguyên nhân tắc nghẽn và dấu hiệu ở thành ruột (thiếu máu cục bộ/hoại tử)
- Chụp cản quang ruột non/đại tràng (khi cần)
- Xét nghiệm máu: CBC (tăng bạch cầu), điện giải, khí máu và lactate — quan trọng khi nghi ngờ thiếu máu cục bộ
Phương pháp điều trị (điều trị tiêu chuẩn, thuốc, thủ thuật/phẫu thuật, quản lý lối sống và lưu ý)
Điều trị bảo tồn (giai đoạn đầu, áp dụng thử trong trường hợp không có dấu hiệu viêm phúc mạc và tắc nghẽn một phần)
- Nhịn ăn (NPO), giảm áp đường tiêu hóa (đặt ống mũi-dạ dày/ống Levin·nasogastric tube) để giảm nôn và chướng bụng
- Truyền dịch tĩnh mạch để điều chỉnh mất nước và rối loạn điện giải
- Thuốc chống nôn, kiểm soát đau (ưu tiên thuốc không gây nghiện), nếu cần chỉ dùng kháng sinh khi có dấu hiệu nhiễm trùng
- Thời gian theo dõi: thường theo dõi khả năng cải thiện trong vòng 24–72 giờ (dựa trên đánh giá lâm sàng và chẩn đoán hình ảnh)
Điều trị phẫu thuật (cân nhắc trong các trường hợp sau)
- Tắc nghẽn hoàn toàn, tình trạng tiếp tục xấu đi, có dấu hiệu viêm phúc mạc, nghi ngờ thiếu máu cục bộ hoặc hoại tử ruột, điều trị bảo tồn thất bại
- Phương pháp thực hiện: gỡ dính (adhesiolysis), cắt bỏ đoạn ruột bị hoại tử và nối ruột
- Phương pháp tiếp cận: phẫu thuật nội soi (nếu có thể) hoặc phẫu thuật mở — phẫu thuật nội soi có thể giảm dính lại và rút ngắn thời gian hồi phục, nhưng lựa chọn tùy tình trạng
- Biện pháp dự phòng trong phẫu thuật: cân nhắc sử dụng chất chống dính (ví dụ: hyaluronate-carboxymethylcellulose)
Lưu ý (tự chăm sóc và lưu ý y tế)
- Khi nghi ngờ tắc ruột, không ăn uống hoặc tự dùng thuốc và phải đến ngay cơ sở y tế
- Cần được đánh giá cấp cứu ngay khi có đau dữ dội, sốt, nôn kéo dài, không trung tiện hoặc không đi ngoài được
- Thuốc giảm đau gây nghiện có thể ức chế nhu động ruột thêm nên cần sử dụng thận trọng
- Dính có thể tái phát ngay cả sau phẫu thuật (tỷ lệ tái phát khoảng 10–15% tùy theo các báo cáo)
Biến chứng
- Tắc ruột, thiếu máu cục bộ hoặc hoại tử ruột (nguy cơ thủng), nhiễm khuẩn huyết, biến chứng liên quan đến phẫu thuật (như chảy máu và nhiễm trùng), đau mạn tính và suy giảm chức năng cơ quan
Tiên lượng
- Dính một phần và nhẹ có thể cải thiện bằng điều trị bảo tồn
- Tắc nghẽn nặng hoặc thiếu máu cục bộ ruột có thể đe dọa tính mạng, trong đó chẩn đoán và điều trị sớm có ý nghĩa quyết định đối với tiên lượng
- Có khả năng tái phát (dính lại có thể xảy ra ngay cả sau phẫu thuật)
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và nội dung cần ghi chép — bao gồm ví dụ câu hỏi)
Vật dụng cần chuẩn bị
- Danh sách các thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn, OTC và thực phẩm bổ sung)
- Tiền sử dị ứng (bao gồm dị ứng thuốc)
- Tiền sử phẫu thuật bụng trước đây (tên phẫu thuật và thời điểm), tiền sử nhiễm trùng hoặc viêm trong ổ bụng
- Kết quả xét nghiệm và chẩn đoán hình ảnh gần đây (nếu có, mang theo ảnh chụp hoặc báo cáo)
- Ghi chép thay đổi cân nặng, tình trạng đi tiêu và trung tiện
- Thời điểm và kiểu xuất hiện triệu chứng (bắt đầu từ khi nào, nặng lên/cải thiện trong hoàn cảnh nào), tính chất chất nôn (có dịch mật hay không)
Các mục nên ghi sẵn trước khi khám (ví dụ câu hỏi)
- Thời điểm bắt đầu và mức độ đau, thời gian kéo dài, các yếu tố làm giảm hoặc tăng đau
- Triệu chứng có nặng lên sau khi ăn hay không, thay đổi về việc đi tiêu và trung tiện
- Có sốt, rét run hoặc thay đổi về tiểu tiện hay không
Các ví dụ câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Với các triệu chứng (kết quả xét nghiệm) hiện tại của tôi, tôi có cần phẫu thuật cấp cứu không?
- Khả năng cải thiện bằng điều trị bảo tồn là bao nhiêu? Thời gian theo dõi là bao lâu?
- Nếu cần phẫu thuật, bác sĩ khuyến nghị phương pháp nào (nội soi hay mổ mở)? Nguy cơ biến chứng là gì?
- Để giảm nguy cơ tái phát, sẽ thực hiện biện pháp dự phòng nào trong hoặc sau phẫu thuật?
- Khi nào tôi có thể trở lại sinh hoạt thường ngày (ăn uống, tập thể dục, đi làm trở lại, v.v.)?
Các ví dụ câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Tôi đã từng trải qua nhiều lần phẫu thuật bụng; khi phẫu thuật lại, để giảm nguy cơ dính tái phát, chiến lược nào (phương pháp tiếp cận, chất chống dính, v.v.) được khuyến nghị?
- CT nghi ngờ có vị trí tắc nghẽn; cần thực hiện thêm xét nghiệm nào (chẳng hạn chụp cản quang ruột non) — ưu và nhược điểm của từng xét nghiệm là gì?
Lưu ý: Thông tin trên được biên soạn dựa trên hướng dẫn khám chữa bệnh chung và bản tóm tắt lâm sàng được cung cấp; kế hoạch chẩn đoán và điều trị có thể khác nhau tùy tình trạng của từng người, vì vậy hãy trao đổi với nhân viên y tế phụ trách để được đánh giá cụ thể.