Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Nguyên nhân: Do nhiễm virus Ebola. Các phân type hiện đã biết gồm nhiều loại như Zaire, Sudan, Ivory Coast, Reston, Bundibugyo.
- Sinh bệnh học: Virus lây nhiễm đại thực bào, tế bào tua, tế bào nội mô..., gây tiết mạnh các cytokine gây viêm, tổn thương nội mô mạch máu và rối loạn hệ thống đông máu (DIC), dẫn đến tăng tính thấm mạch máu, xu hướng xuất huyết và có thể tiến triển thành suy đa cơ quan.
- Thời gian ủ bệnh: Khoảng 2–19 ngày.
- Triệu chứng chính: Sốt cao đột ngột, đau đầu, đau cơ, suy nhược toàn thân, đau bụng, tiêu chảy, nôn, đau ngực, đau họng, phát ban (khoảng ngày thứ 5–7 từ khi khởi bệnh), xuất huyết dạng chấm·bầm tím·xuất huyết niêm mạc (như khoang miệng·kết mạc), sung huyết mắt, gan to·sưng mặt·cổ·tinh hoàn... Ở một số trường hợp, bệnh có thể nhanh chóng trở nặng do sốc và suy đa cơ quan.
- Lây truyền: Lây truyền qua tiếp xúc trực tiếp hoặc gián tiếp với dịch cơ thể như máu·phân có máu·nước bọt của người nhiễm bệnh, hoặc với dụng cụ·vật dụng bị nhiễm các chất tiết này. Sau khi nhiễm, virus có thể được phát hiện trong máu và các chất tiết khác trong tối đa vài tuần (theo tài liệu, tối đa 61 ngày), vì vậy khả năng lây truyền có thể kéo dài.
- Tiên lượng: Tỷ lệ tử vong cao (theo tài liệu, tỷ lệ tử vong do nhiễm cấp tính được báo cáo khoảng 75%), nhưng tiên lượng có thể được cải thiện bằng điều trị hỗ trợ sớm và kiểm soát nhiễm khuẩn.
Phương pháp điều trị
- Nguyên tắc cơ bản: Cách ly y tế và kiểm soát nhiễm khuẩn nghiêm ngặt (tuân thủ hướng dẫn về phương tiện bảo hộ cá nhân·biện pháp phòng ngừa chuẩn·giọt bắn·tiếp xúc·vận chuyển) là ưu tiên hàng đầu. Bệnh nhân nghi ngờ phải được cách ly ngay và chuyển đến cơ sở điều trị chuyên khoa.
- Điều trị hỗ trợ (điều trị tiêu chuẩn)
- Bổ sung dịch và chất điện giải (đường uống hoặc đường tĩnh mạch), duy trì huyết áp và độ bão hòa oxy (điều trị oxy·quản lý tư thế).
- Khi xảy ra suy tuần hoàn, cân nhắc sử dụng thuốc co mạch và điều trị tích cực (như lọc máu·máy thở).
- Bổ sung lượng máu·yếu tố đông máu đã mất (truyền máu, huyết tương...).
- Sử dụng kháng sinh thích hợp để điều trị các biến chứng (như nhiễm khuẩn) khi cần.
- Điều trị kháng thể đặc hiệu·vaccine...: Điều trị hỗ trợ cơ bản là trọng tâm. (Theo tài liệu, chưa có phương pháp điều trị đặc hiệu hoặc vaccine được phát triển.)
- Kiểm soát nhiễm khuẩn·phòng ngừa: Cấm tiếp xúc với máu·dịch cơ thể của bệnh nhân, khử khuẩn thích hợp bề mặt·dụng cụ bị nhiễm và xử lý an toàn các vật trung gian truyền bệnh, thực hiện quy trình tang lễ an toàn... Truy tìm người tiếp xúc và cách ly theo hướng dẫn của cơ quan y tế.
- Biến chứng và quản lý lâu dài: Trong giai đoạn cấp tính, có nguy cơ DIC, sốc xuất huyết và suy đa cơ quan. Trong giai đoạn hồi phục, cần theo dõi các di chứng như về mắt (viêm màng bồ đào...), cơ quan sinh dục (virus tồn tại trong tinh dịch), cơ xương khớp·các triệu chứng thể chất và tâm lý...
Lưu ý (bệnh nhân·gia đình·người chăm sóc)
- Nếu có triệu chứng nghi ngờ hoặc tiền sử phơi nhiễm, không tự đến cơ sở y tế mà trước tiên hãy liên hệ với trung tâm y tế công cộng hoặc cơ sở y tế và tuân theo hướng dẫn.
- Người chăm sóc phải tránh tiếp xúc trực tiếp với dịch cơ thể và nghiêm ngặt tuân thủ hướng dẫn đeo phương tiện bảo hộ cá nhân.
- Tuân thủ hướng dẫn về xử lý thi thể an toàn và tang lễ.
- Ngay cả sau khi hồi phục, virus vẫn có thể được phát hiện trong một số dịch cơ thể (ví dụ: tinh dịch) trong một khoảng thời gian nhất định, vì vậy cần thận trọng khi quan hệ tình dục·hiến máu...
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng cần chuẩn bị (chuẩn bị trước khi đến cơ sở y tế/khi tư vấn)
- Danh sách các thuốc đang dùng gần đây (bao gồm thuốc kê đơn·OTC·thuốc Đông y) và tiền sử dị ứng
- Bản sao kết quả xét nghiệm gần đây (xét nghiệm máu, xét nghiệm hình ảnh...) (nếu có)
- Sổ ghi chép ngày bắt đầu và diễn biến triệu chứng (thời điểm xuất hiện sốt·chảy máu·tiêu chảy...)
- Lịch sử đi lại trong 21 ngày gần đây (hoặc khoảng thời gian do cơ quan y tế địa phương khuyến cáo) (quốc gia·khu vực·có đến bệnh viện hay không) và việc có tiếp xúc với người nhiễm bệnh hay không
- Thông tin liên quan đến các tình huống có khả năng phơi nhiễm (tiếp xúc với máu khi bị thương, tham dự tang lễ...)
- Thông tin liên hệ khẩn cấp (gia đình·nơi làm việc)
- Hành động quan trọng trước khi đến khám ngoại trú
- Nếu có triệu chứng sốt·chảy máu và nghi ngờ Ebola: Liên hệ trước rồi di chuyển theo hướng dẫn của bệnh viện (hạn chế sử dụng phương tiện giao thông công cộng), đeo khẩu trang...
- Câu hỏi ví dụ (câu hỏi để gửi cho nhân viên y tế hoặc tự ghi chép)
- Các triệu chứng bắt đầu từ khi nào? / Gần đây có người tiếp xúc hoặc khả năng phơi nhiễm nào không?
- Các thuốc hiện đang dùng có ảnh hưởng đến việc điều trị không?
Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Mục đích và tác dụng phụ dự kiến của các can thiệp tôi đã nhận (thuốc·dịch truyền...) là gì?
- Với tình trạng của tôi, tiêu chí nào cho thấy cần nhập viện hoặc điều trị tích cực?
- Gia đình cần thực hiện những biện pháp nào để ngăn chặn khả năng lây truyền?
- Để phòng ngừa hoặc phát hiện sớm các biến chứng (chảy máu, suy thận...), tôi cần làm xét nghiệm nào và khi nào?
- Sau khi hồi phục, khi nào tôi có thể trở lại sinh hoạt hằng ngày·trở lại làm việc? Có những hạn chế nào?
Ví dụ các câu hỏi tùy theo bệnh
- Virus có thể được phát hiện trong máu hoặc tinh dịch của tôi trong bao lâu? (Thời gian virus tiếp tục được phát hiện và tiêu chuẩn quan hệ tình dục·hiến máu an toàn)
- Xét đến khu vực cụ thể (quốc gia/cơ sở) tôi đã đến gần đây và ngày bắt đầu triệu chứng, xác suất phơi nhiễm là bao nhiêu, và quy trình điều tra dịch tễ·quản lý người tiếp xúc đối với những người đã phơi nhiễm đó như thế nào?
(Tham khảo: Bệnh nhân nghi ngờ phải được liên kết ngay với cơ quan y tế và cơ sở y tế chuyên khoa; kế hoạch quản lý bệnh nhân·người tiếp xúc và xét nghiệm·điều trị có thể thay đổi tùy theo hướng dẫn y tế địa phương.)