nhiễm nấm

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Bệnh nhiễm nấm nông xâm lấn lớp sừng của da, móng tay, móng chân và tóc (ví dụ: nấm da đầu, nấm da thân, nấm bẹn, nấm da chân, nấm móng tay/móng chân).
• Nguyên nhân: Nấm tồn tại trên da và trong môi trường (nấm sợi [dạng sợi nấm], nấm men) sinh sôi trong điều kiện thuận lợi như quá ẩm, ma sát, suy giảm miễn dịch. Bào tử nấm có thể tồn tại lâu dài trong môi trường.
• Sinh bệnh học: Nấm xâm nhập lớp sừng, hình thành sợi nấm hoặc sinh sôi như nấm men, từ đó phá hủy lớp sừng và gây viêm. Tùy theo vị trí nhiễm trùng, có thể xuất hiện ngứa tại chỗ, bong tróc·vảy (chất sừng), nứt, mụn nước, đổi màu·dày móng tay/móng chân.
• Triệu chứng chính: Da có vảy (chất sừng), nứt giữa các ngón chân (đặc biệt trong nấm da chân), móng tay/móng chân nứt·biến dạng (nấm móng), ngứa (ngứa da). Có thể chẩn đoán phân biệt dựa trên hình thái và phân bố tổn thương.

Phương pháp điều trị

• Tiếp cận chẩn đoán
  • Kính hiển vi: Phết KOH (xử lý mẫu cạo từ da·chất sừng·móng tay/móng chân bằng KOH rồi quan sát sợi nấm) — nhanh và được sử dụng rộng rãi.
  • Nuôi cấy: Nuôi cấy nấm (giúp định danh loài và xét nghiệm độ nhạy với thuốc kháng nấm).
  • Mô bệnh học/PCR: Khi cần, chẩn đoán hỗ trợ bằng sinh thiết mô nhuộm PAS hoặc xét nghiệm phân tử.
• Điều trị tại chỗ
  • Tổn thương nhẹ·khu trú: Thuốc kháng nấm tại chỗ (azoles: clotrimazole, miconazole, v.v. / allylamines: kem terbinafine, v.v.) trong ít nhất 2–4 tuần (tùy vị trí·thuốc). Giữ vùng bị bệnh khô thoáng.
  • Có thể phối hợp kem dưỡng ẩm·thuốc loại bỏ chất sừng (khi tăng sừng).
• Điều trị toàn thân
  • Khi bị nấm móng·tổn thương lan rộng·tái phát·xâm lấn tóc: thuốc kháng nấm đường uống
    • Terbinafine (terbinafine đường uống): khuyến cáo 6–12 tuần đối với nấm móng tay và 12 tuần đối với nấm móng chân (cần xét nghiệm chức năng gan).
    • Itraconazole (itraconazole đường uống): điều trị theo đợt hoặc liên tục, cần lưu ý tương tác thuốc.
    • Fluconazole (fluconazole đường uống): sử dụng trong một số trường hợp.
  • Thời gian điều trị kéo dài tùy vị trí·mức độ sâu của tổn thương; đối với móng, cần vài tháng để móng hoàn toàn mọc lại bình thường.
• Thủ thuật·phẫu thuật
  • Trong trường hợp nấm móng nghiêm trọng, có thể cân nhắc cắt bỏ móng (tại chỗ hoặc phẫu thuật) khi điều trị bảo tồn thất bại.
• Chăm sóc sinh hoạt và điều trị hỗ trợ
  • Rửa chân thường xuyên và giữ khô, đặc biệt làm khô hoàn toàn giữa các ngón chân.
  • Sử dụng giày·tất thông thoáng, hạn chế dùng quần tất·giày kín.
  • Không dùng chung khăn, ghế trong phòng tắm·giày; khử trùng các vật dụng sinh hoạt.
• Lưu ý khi mang thai·bệnh gan·tương tác thuốc
  • Thuốc đường uống (đặc biệt là itraconazole) có thể có tương tác thuốc·chống chỉ định (như mang thai), vì vậy cần tham khảo ý kiến bác sĩ.

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị
  • Danh sách tất cả các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn·thuốc không kê đơn·thuốc đông y·thực phẩm bổ sung)
  • Tiền sử bệnh: có bệnh gan·dị ứng·mang thai·bệnh nền hay không
  • Kết quả xét nghiệm gần đây (như xét nghiệm chức năng gan) hoặc giấy chẩn đoán·ảnh chụp
  • Thời điểm bắt đầu triệu chứng, thay đổi của triệu chứng (có lan rộng·nặng lên·thuyên giảm hay không), tiền sử điều trị và các thuốc đã sử dụng (tên thuốc·thời gian)
  • Ảnh vùng có triệu chứng (toàn cảnh·cận cảnh), thông tin sinh hoạt như thói quen mang giày·tất
• Tài liệu hữu ích nếu cung cấp cho bác sĩ khi khám ngoại trú
  • Nhật ký diễn biến triệu chứng (thời điểm ngứa nhiều, yếu tố làm nặng)
  • Kết quả xét nghiệm da·nấm trước đây (nếu có)
• Ví dụ câu hỏi khi khám (bao gồm các vấn đề bệnh nhân có thể tự hỏi)
  • Để giảm nhẹ triệu chứng hiện tại, tôi có cần ngừng hoặc tránh dùng thuốc·điều trị nào không?
  • Khi kê thuốc kháng nấm đường uống, cần làm những xét nghiệm trước điều trị và theo dõi những gì?

Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• Các tác dụng phụ thường gặp và hiếm gặp của thuốc này (thuốc kháng nấm tại chỗ/đường uống) là gì?
• Có cần điều trị đường uống không? Nếu cần, thời gian điều trị dự kiến là bao lâu?
• Có cần làm thêm xét nghiệm như xét nghiệm chức năng gan không? Lịch xét nghiệm như thế nào?
• Cần thay đổi gì trong lối sống để phòng ngừa tái phát?
• Cần lưu ý gì khi sử dụng không gian dùng chung (phòng tắm, bể bơi)?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Liên quan đến nấm da chân (nấm kẽ chân)
  • Cần quản lý giày·tất như thế nào để giảm tái phát? (Ví dụ: phương pháp khử trùng, có nên sử dụng bột chống nấm hay không)
  • Cần hạn chế tập thể dục·bơi lội·sử dụng phòng tắm chung trong bao lâu?
• Liên quan đến nấm móng (nấm móng tay/móng chân)
  • Sau khi điều trị, dự kiến mất bao lâu để móng tay·móng chân bình thường mọc lại hoàn toàn?
  • Khi chỉ số gan tăng trong thời gian dùng thuốc kháng nấm đường uống thì cần xử trí như thế nào? (chu kỳ xét nghiệm, tiêu chí ngừng thuốc, v.v.)

Lưu ý bổ sung

• Khi chỉ sử dụng thuốc mỡ steroid trên da hoặc móng, tổn thương có thể bị biến đổi khiến việc chẩn đoán trở nên khó khăn (‘tinea incognito’); do đó cần xác nhận chẩn đoán trước khi sử dụng steroid.
• Khi nghi ngờ, khuyến cáo chẩn đoán chính xác (kính hiển vi/nuôi cấy) để lựa chọn thuốc kháng nấm phù hợp và quyết định thời gian điều trị.