Mô tả bệnh (Nguyên nhân và triệu chứng)
- Nguyên nhân: Nguyên nhân chính là dị ứng tiếp xúc với urushiol (kháng nguyên thuộc nhóm phenol) có trong nhựa cây sơn (cây sơn), thuộc phản ứng quá mẫn muộn qua trung gian tế bào T. Bệnh không xảy ra ở tất cả mọi người; phản ứng xuất hiện khi tiếp xúc lại sau khi đã mẫn cảm (sensitization). Ăn thực phẩm có chứa sơn hoặc hít phải aerosol sinh ra khi đốt sơn có thể gây triệu chứng toàn thân hoặc triệu chứng hô hấp.
- Sinh lý bệnh: Khi urushiol tiếp xúc với da, sau 24–72 giờ sẽ xuất hiện ban đỏ, mụn nước, rỉ dịch và ngứa do phản ứng quá mẫn muộn. Sau khi đã mẫn cảm, chỉ một lượng nhỏ tiếp xúc cũng có thể gây phản ứng nghiêm trọng; nếu kháng nguyên lan rộng toàn thân qua đường máu, có thể xảy ra phản ứng da lan rộng.
- Triệu chứng chính:
- Ngứa dữ dội, phát ban, mụn nước, dịch tiết thanh dịch hoặc máu, tổn thương xếp thành đường thẳng (dấu vết tiếp xúc với cây)
- Thường xuất hiện ở những vùng da mỏng như kẽ ngón tay, nách, các nếp gấp, hậu môn và vùng đáy chậu
- Hiếm khi có triệu chứng toàn thân như buồn nôn, nôn, chóng mặt (đặc biệt khi ăn phải), và có thể khó thở khi hít phải
- Chẩn đoán: Chủ yếu chẩn đoán dựa trên biểu hiện lâm sàng (tiền sử phơi nhiễm, hình thái và phân bố tổn thương). Khi cần, có thể xác định kháng nguyên gây bệnh bằng test áp da (patch test).
Phương pháp điều trị
- Xử trí ban đầu
- Rửa kỹ vùng bị nhiễm bằng xà phòng và nước càng sớm càng tốt (ngay sau khi tiếp xúc) để loại bỏ urushiol còn sót lại (hiệu quả giảm dần theo thời gian sau phơi nhiễm).
- Cách ly và giặt quần áo, dụng cụ, vật nuôi bị nhiễm để ngăn tiếp xúc lại.
- Điều trị tại chỗ
- Tổn thương tại chỗ nhẹ: sử dụng steroid bôi tại chỗ mức độ nhẹ đến trung bình (chế phẩm nồng độ thấp cho mặt/vùng đáy chậu; chế phẩm mức độ trung bình hoặc mạnh cho thân mình, tứ chi, v.v.). Có thể dùng kem dưỡng calamine và tắm yến mạch để giảm ngứa.
- Nếu không có dấu hiệu nhiễm trùng thì không cần dùng kháng sinh tại chỗ.
- Điều trị toàn thân
- Khi tổn thương lan rộng, ở các vùng có nguy cơ ảnh hưởng chức năng như mặt, vùng đáy chậu, bàn tay, bàn chân, hoặc có triệu chứng toàn thân do ăn phải, có thể cần dùng steroid toàn thân (đường uống) theo chỉ định của bác sĩ. Thông thường sẽ xác định liều thích hợp rồi giảm liều dần (tapering).
- Có thể dùng bổ trợ thuốc kháng histamine (loại gây buồn ngủ/không gây buồn ngủ) để kiểm soát ngứa.
- Điều trị nhiễm trùng
- Nếu nghi ngờ nhiễm khuẩn thứ phát (có mủ, sốt, đau tăng, v.v.), điều trị bằng kháng sinh tiêu chuẩn đối với nhiễm khuẩn do vi khuẩn (theo đánh giá của bác sĩ).
- Điều trị cấp cứu
- Nếu khó thở, có triệu chứng toàn thân nghiêm trọng, tổn thương quanh mắt đe dọa thị lực hoặc bệnh diễn tiến xấu nhanh, cần đến cơ sở y tế cấp cứu (có thể cần nhập viện, bảo vệ đường thở, steroid đường tĩnh mạch, điều trị hỗ trợ, v.v.).
- Tự chăm sóc và lưu ý
- Không gãi (nguy cơ nhiễm trùng thứ phát), giữ vùng tổn thương sạch sẽ, không tự ý ngừng steroid toàn thân liều cao trong thời gian dài.
- Nếu nghi ngờ bị dị ứng sơn do thực phẩm, cần tư vấn y tế ngay. Không đốt sơn để tránh hít phải (hít các hạt trong không khí có thể gây tổn thương đường thở).
- Tiên lượng
- Hầu hết trường hợp cải thiện trong vài tuần khi được xử trí thích hợp, nhưng ở người nhạy cảm, bệnh có thể tái phát và nặng hơn mỗi khi tiếp xúc lại. Tổn thương đường thở do hít phải có thể nghiêm trọng và gây tử vong.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng nên mang theo và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng/tài liệu
- Danh sách các thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn, OTC, thuốc Đông y và thực phẩm bổ sung)
- Tiền sử dị ứng thuốc và dị ứng da trước đây
- Thời điểm bắt đầu triệu chứng và tiền sử phơi nhiễm (đã tiếp xúc với gì, ở đâu và khi nào)
- Ảnh chụp vùng có triệu chứng (hữu ích để đánh giá phân bố tổn thương)
- Có hay không các triệu chứng toàn thân như sốt, buồn nôn/nôn, khó thở và mức độ của các triệu chứng
- Trước đây đã từng có triệu chứng tương tự hay chưa, đáp ứng điều trị (thuốc đã sử dụng và diễn biến)
- Quần áo hoặc vật dụng bị nhiễm (nếu có thể, cho vào túi và mang theo)
- Hướng dẫn về xét nghiệm/xử trí có thể thực hiện khi khám ngoại trú
- Hầu hết trường hợp có thể chẩn đoán bằng khám lâm sàng. Khi cần, có thể lấy mẫu tổn thương (nuôi cấy vi khuẩn) hoặc thực hiện test áp da.
- Chống chỉ định/lưu ý trước khi đến khám
- Nếu triệu chứng diễn tiến xấu nhanh hoặc có khó thở, tổn thương mắt hay triệu chứng toàn thân, nên đến phòng cấp cứu thay vì khám ngoại trú.
Ví dụ các câu hỏi chung nên hỏi bác sĩ
- Tác dụng phụ dự kiến của thuốc này (steroid bôi/đường uống, kháng sinh, v.v.) và cách xử trí là gì?
- Phát ban lần này dự kiến sẽ kéo dài bao lâu? Khả năng tái phát là bao nhiêu?
- Ở nhà, có thể thực hiện những biện pháp an toàn nào để giảm đau/ngứa (tắm, dùng lotion, các chất cần tránh)?
- Nếu cần dùng steroid, bác sĩ có thể giải thích về thời gian dùng thuốc và cách ngừng thuốc (giảm liều dần) không?
Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Tổn thương lan rộng hoặc đã lan đến mặt, vùng đáy chậu hay bàn tay; khi nào cần bắt đầu steroid đường uống? (Bao gồm tiêu chí về liều khởi đầu và thời gian dùng.)
- Khi tổn thương chuyển thành rỉ dịch hoặc có mủ, có cần dùng kháng sinh không? Nếu cần, xin cho biết nên dùng loại thuốc nào (loại kháng sinh đường uống và thời gian dùng).