Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Bệnh aspergillus (Aspergillosis) là một nhóm bệnh do nấm thuộc chi Aspergillus (thường tồn tại trong môi trường) xâm nhập qua đường hô hấp gây ra. Tùy theo tình trạng miễn dịch và bệnh phổi nền, bệnh có thể biểu hiện dưới nhiều dạng khác nhau như dị ứng, mạn tính (ví dụ: nhiễm nấm phổi/u nấm phổi [aspergilloma]) và xâm lấn.
- Nguyên nhân/cơ chế bệnh sinh: Bào tử tồn tại trong môi trường (đất, thực vật mục nát, ngũ cốc, không khí trong nhà, v.v.) được hít vào và đi đến phổi. Ở người có hệ miễn dịch bình thường, chúng được kiểm soát, nhưng ở người suy giảm miễn dịch hoặc mắc bệnh phổi có cấu trúc bất thường, chúng có thể gây xâm lấn, định cư hoặc phản ứng dị ứng. Dạng xâm lấn có thể dẫn đến xâm lấn mạch máu và hoại tử mô.
- Triệu chứng chính: Ho (có đờm), ho ra máu, khó thở, sốt, rét run, thở khò khè, đau ngực, sụt cân (ở thể mạn tính), v.v. Dạng dị ứng (ABPA) có thể làm nặng thêm bệnh hen và gây tổn thương phế quản-phổi. Một số trường hợp nhiễm nấm phổi mạn tính (khối nấm) ban đầu không có triệu chứng, sau đó triệu chứng dần xuất hiện.
Phương pháp điều trị
- Nguyên tắc chung: Phương pháp điều trị khác nhau tùy theo thể bệnh (dị ứng, mạn tính không xâm lấn [khối nấm] hay xâm lấn). Đồng thời tiến hành loại bỏ tác nhân gây bệnh, kiểm soát tình trạng viêm, chảy máu và các biến chứng.
- Điều trị bằng thuốc
- Bệnh aspergillus xâm lấn: Thông thường khuyến nghị voriconazole là thuốc điều trị bước đầu (thời gian dùng và liều lượng trước/trong khi bắt đầu điều trị do bác sĩ quyết định). Tùy tình huống, có thể sử dụng amphotericin B, isavuconazole hoặc các thuốc chống nấm khác (chẳng hạn phối hợp echinocandin). Thời gian điều trị từ vài tuần đến vài tháng (tùy đáp ứng lâm sàng và khả năng phục hồi miễn dịch).
- Bệnh aspergillus mạn tính (bao gồm thể xơ hóa mạn tính): Cân nhắc sử dụng azole dài hạn (như itraconazole, voriconazole, v.v.).
- Bệnh aspergillus phế quản-phổi dị ứng (ABPA): Corticosteroid (đường uống) là phương pháp điều trị chính; trong một số trường hợp, thử phối hợp azole để giảm liều steroid.
- Thủ thuật và phẫu thuật
- Khi có khối nấm phổi (aspergilloma) kèm ho ra máu tái diễn hoặc số lượng nhiều, có thể cân nhắc phẫu thuật cắt bỏ. Nếu chảy máu nghiêm trọng, cần xử trí cấp cứu như nút mạch.
- Ở các ổ bệnh xâm lấn, có thể cần lấy mô (sinh thiết) hoặc dẫn lưu.
- Theo dõi và xử trí tác dụng phụ
- Thuốc chống nấm nhóm azole cần lưu ý độc tính trên gan và tương tác thuốc (đặc biệt là tương tác qua CYP). Cân nhắc theo dõi nồng độ voriconazole trong máu (therapeutic drug monitoring, TDM). Cần kiểm tra thị lực, chỉ số chức năng gan và tương tác thuốc.
- Khi điều trị dài hạn, cần định kỳ kiểm tra chức năng gan, nồng độ thuốc và mức độ cải thiện triệu chứng.
- Quản lý sinh hoạt và những điều cần lưu ý
- Người suy giảm miễn dịch (đang hóa trị, ghép tế bào gốc tạo máu/ghép tạng, dùng steroid liều cao, v.v.) nên giảm tiếp xúc với nấm (tránh làm vườn và tiếp xúc với vật liệu mục nát, tránh công trường xây dựng, loại bỏ nấm mốc trong nhà/thông gió/sử dụng bộ lọc HEPA).
- Nếu xuất hiện chảy máu (ho ra máu), cần được đánh giá cấp cứu ngay lập tức.
- Không được tự ý ngừng thuốc chống nấm mà không trao đổi với bác sĩ kê đơn.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng cần chuẩn bị (mang theo khi khám/đến bệnh viện)
- Danh sách tất cả thuốc và thực phẩm bổ sung đang sử dụng (đặc biệt là thuốc ức chế miễn dịch, kháng sinh, thuốc chống đông, thuốc chống nấm, v.v.)
- Bản sao kết quả xét nghiệm gần đây (X-quang/CT ngực, xét nghiệm máu, kết quả nuôi cấy đờm/nuôi cấy máu, v.v.)
- Ghi lại thời điểm bắt đầu và diễn tiến của triệu chứng (ho, sốt, ho ra máu, khó thở, v.v.), các yếu tố làm nặng lên hoặc cải thiện
- Tiền sử bệnh nền (bệnh bạch cầu, ghép tạng, tiểu đường, tiền sử lao/bệnh phổi, v.v.)
- Nếu có thể, mang theo mẫu đờm
- Những điều cần chủ động thông báo với bác sĩ khi khám ngoại trú
- Có đang hoặc gần đây đã điều trị ức chế miễn dịch (hóa trị, steroid, thuốc ức chế miễn dịch) hay không
- Khả năng gần đây đã tiếp xúc với công trường xây dựng, làm vườn hoặc nấm mốc
- Dị ứng thuốc và có bất thường về chức năng gan/thận hay không
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Tác dụng phụ chính của thuốc này (thuốc chống nấm đã được kê đơn) là gì và cần theo dõi những triệu chứng nào?
- Trong thời gian dùng thuốc chống nấm, cần thực hiện những xét nghiệm nào (chức năng gan, nồng độ thuốc trong máu, v.v.) và cần thực hiện bao lâu một lần?
- Có cần điều chỉnh thuốc ức chế miễn dịch (hoặc điều trị ung thư) của tôi không? Có khuyến nghị ngừng hoặc thay đổi điều trị không?
- Khả năng cần phẫu thuật hoặc thủ thuật (ví dụ: cắt phổi, nút mạch) là bao nhiêu?
- Tiên lượng sẽ như thế nào? Tỷ lệ điều trị thành công và nguy cơ tái phát ở mức nào?
Ví dụ câu hỏi theo từng bệnh (1–2 câu)
- Tôi đã được xác định có khối nấm phổi (aspergilloma). Nếu không bị ho ra máu tái diễn, có thể theo dõi bảo tồn không? Khi nào bác sĩ khuyến nghị phẫu thuật?
- Có tương tác giữa các thuốc tôi đang dùng (hoặc dự định dùng) và thuốc chống nấm (như voriconazole/itraconazole, v.v.) không? Có cần theo dõi nồng độ thuốc trong máu không?