Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Bệnh brucella (Brucellosis) là bệnh nhiễm trùng lây truyền từ động vật sang người do các vi khuẩn thuộc chi Brucella (B. abortus, B. melitensis, B. suis, B. canis, v.v.). Tại Hàn Quốc, bệnh chủ yếu xảy ra do tiếp xúc với gia súc, đặc biệt là bò (tiếp xúc trực tiếp, máu hoặc sản phẩm sảy thai bị nhiễm khuẩn, v.v.).
- Sinh bệnh học: Vi khuẩn Brucella xâm nhập và sinh sôi trong các tế bào chủ (như đại thực bào), sau đó lan ra toàn thân. Do đặc tính tồn tại nội bào, bệnh dễ kéo dài và tái phát.
- Triệu chứng chính: Sốt (sốt cách hồi), ớn lạnh, suy nhược·mệt mỏi, chán ăn, sụt cân, đau cơ·khớp, đau đầu, đau khu trú (ở khớp·cột sống·tinh hoàn, v.v.), biểu hiện trầm cảm·mệt mỏi mạn tính. Bệnh có thể tiến triển từ cấp tính thành mạn tính (kéo dài vài tháng đến vài năm). Có thể xảy ra tổn thương xương khớp (viêm đốt sống thắt lưng, viêm khớp), lách·gan to, tổn thương hệ tiết niệu-sinh dục (viêm tinh hoàn·viêm mào tinh hoàn), hiếm gặp hơn là viêm nội tâm mạc·tổn thương hệ thần kinh trung ương.
Phương pháp điều trị
- Chẩn đoán: Chẩn đoán xác định là phân lập (nuôi cấy) vi khuẩn từ máu hoặc tủy xương. Xét nghiệm huyết thanh học (xét nghiệm kháng thể, ELISA, SAT, v.v.) và xét nghiệm phân tử (PCR) là các phương pháp chẩn đoán hỗ trợ; tại một số quốc gia, xét nghiệm được thực hiện tại viện nghiên cứu y tế công cộng.
- Nguyên tắc cơ bản: Vì vi khuẩn Brucella tồn tại trong tế bào, nên khuyến cáo sử dụng phác đồ phối hợp các thuốc kháng khuẩn có khả năng xâm nhập nội bào tốt trong thời gian đủ dài (thông thường từ 6 tuần trở lên). Điều trị bằng một thuốc đơn lẻ có nguy cơ thất bại·tái phát cao.
- Phác đồ chuẩn điển hình cho người lớn (lựa chọn theo hướng dẫn điều trị lâm sàng)
- Doxycycline 100 mg đường uống mỗi 12 giờ + streptomycin 1 g IM, 1 lần mỗi ngày (thông thường 2–3 tuần) → dùng doxycycline tổng cộng 6 tuần (phối hợp doxycycline+streptomycin cho kết quả tốt trong một số trường hợp nặng như tổn thương xương khớp)
- Hoặc doxycycline 100 mg đường uống mỗi 12 giờ + rifampicin 600–900 mg đường uống, 1 lần mỗi ngày, tổng cộng 6 tuần
- Khi xảy ra biến chứng (viêm nội tâm mạc, tổn thương hệ thần kinh trung ương, nhiễm trùng xương, v.v.): Có thể cần dùng kháng sinh dài ngày (vài tháng) và điều trị phẫu thuật (ví dụ: thay van tim, dẫn lưu áp xe, cắt lọc xương, v.v.). Viêm nội tâm mạc có nguy cơ tử vong cao, cần điều trị tích cực.
- Nhóm đặc biệt: Việc lựa chọn thuốc sẽ khác ở phụ nữ mang thai·trẻ nhỏ·bệnh nhân dị ứng, v.v., vì vậy cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa (ví dụ: hạn chế sử dụng doxycycline).
- Lưu ý trong thời gian điều trị: Vì điều trị kéo dài nên tuân thủ dùng thuốc rất quan trọng. Rifampicin có thể ảnh hưởng đến chức năng gan và tương tác với nhiều thuốc (ví dụ: làm giảm hiệu quả của thuốc tránh thai đường uống), do đó cần theo dõi. Streptomycin có khả năng gây độc cho thận·độc cho tai, vì vậy cần theo dõi chức năng thận·thính lực. Doxycycline có thể gây nhạy cảm với ánh sáng.
- Quản lý sinh hoạt: Nghỉ ngơi đầy đủ, bổ sung nước, điều trị triệu chứng đau·sốt. Nếu nghi ngờ phơi nhiễm nghề nghiệp, cần cân nhắc hạn chế công việc·cách ly.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng/tài liệu cần chuẩn bị
- Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn·OTC·thực phẩm bổ sung)
- Kết quả xét nghiệm máu·chẩn đoán hình ảnh gần đây (nếu có thể, mang bản in)
- Ghi chú về thời điểm khởi phát và diễn biến triệu chứng (kiểu sốt, vị trí·mức độ đau, thay đổi cân nặng, v.v.)
- Tiền sử nghề nghiệp·tiếp xúc với động vật (làm việc tại trang trại, lò mổ, cơ sở thú y·phòng thí nghiệm, v.v.) và việc gần đây có sử dụng các sản phẩm sữa chưa tiệt trùng (sữa tươi·phô mai tươi, v.v.) hay không
- Tiền sử đi du lịch nước ngoài gần đây và có người tiếp xúc nào có cùng triệu chứng hay không
- Ví dụ câu hỏi cần chuẩn bị để hỏi tại phòng khám ngoại trú (tự xác nhận trước khi hỏi bác sĩ sẽ hữu ích)
- Triệu chứng bắt đầu từ khi nào và kiểu sốt như thế nào?
- Trước đây đã dùng kháng sinh hay chưa (nếu đã dùng, tên thuốc·thời gian dùng)?
- Trước đây đã từng xét nghiệm brucella (huyết thanh·nuôi cấy) hay chưa?
Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Thời gian điều trị dự kiến bằng thuốc (các thuốc này) là bao lâu?
- Tác dụng phụ chính của thuốc và các xét nghiệm cần theo dõi (chức năng gan, chức năng thận, thính lực, v.v.) là gì?
- Khả năng tái phát ở mức nào và nếu tái phát thì cần làm thêm những xét nghiệm nào?
- Khi nào là thời điểm thích hợp để quay lại nơi làm việc·công việc trong thời gian điều trị?
- Bệnh có nguy cơ lây truyền cho gia đình hoặc đồng nghiệp không? Có cần thực hiện biện pháp nào đối với người tiếp xúc không?
Ví dụ câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Tôi làm việc tại trang trại (hoặc lò mổ/cơ sở thú y/phòng thí nghiệm), trước khi quay lại làm việc cần thực hiện biện pháp phòng ngừa nào (xét nghiệm·cách ly·trang bị bảo hộ)?
- Tôi bị đau tinh hoàn (hoặc đau thắt lưng), khả năng dẫn đến vô sinh hoặc vấn đề khớp mạn tính là bao nhiêu và cần làm thêm những xét nghiệm nào?
(Lưu ý: Chẩn đoán·điều trị sẽ khác nhau tùy theo tình trạng của từng người, vì vậy hãy trao đổi với nhân viên y tế phụ trách để được kê đơn và đưa ra quyết định chính xác.)