Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Sốt Marburg (Marburg hemorrhagic fever) là bệnh truyền nhiễm sốt xuất huyết cấp tính do nhiễm vi-rút Marburg (vi-rút RNA sợi âm, thuộc họ Filoviridae) gây ra.
- Nguyên nhân và vật chủ: Dơi ăn quả (chi Rousettus) được xác định là vật chủ tự nhiên chính.
- Đường lây truyền: Lây nhiễm qua tiếp xúc với dịch cơ thể như máu, chất nôn và dịch tiết của người bệnh, hoặc phơi nhiễm qua kim tiêm và dụng cụ bị nhiễm bẩn. (Lây truyền qua không khí nhìn chung không phải là đường lây truyền chính.)
- Thời gian ủ bệnh: Chủ yếu 5–10 ngày (có thể khác nhau tùy từng ca bệnh).
- Triệu chứng chính: Khởi phát với sốt, ớn lạnh, đau đầu, đau cơ và mệt mỏi → trong vòng 2–3 ngày xuất hiện các triệu chứng đường tiêu hóa như viêm họng, nôn mửa và tiêu chảy → sau đó có thể tiến triển thành xuất huyết (niêm mạc, da và nội tạng), sốc và suy đa cơ quan.
- Sinh lý bệnh (tóm tắt): Vi-rút lan rộng toàn thân, gây tổn thương tế bào nội mô và tế bào miễn dịch, làm tăng tính thấm mạch và gây rối loạn hệ thống đông máu (đông máu nội mạch lan tỏa), từ đó có thể dẫn đến xuất huyết và suy cơ quan.
- Tiên lượng: Theo các tài liệu được cung cấp, tỷ lệ tử vong khoảng 25%; trong trường hợp nặng, người bệnh có thể tử vong trong vòng 7–10 ngày kể từ khi phát bệnh.
Phương pháp điều trị
- Nguyên tắc cơ bản: Chưa có phương pháp điều trị đặc hiệu được xác lập; điều trị hỗ trợ tích cực (điều trị triệu chứng) là phương pháp chủ yếu.
- Điều trị hỗ trợ:
- Bổ sung dịch và chất điện giải (truyền dịch tĩnh mạch), theo dõi huyết động và hỗ trợ huyết áp khi cần (thuốc co mạch).
- Khi xuất huyết nặng, truyền máu (huyết tương tươi đông lạnh, tiểu cầu, v.v.) và điều chỉnh chức năng đông máu.
- Điều trị suy cơ quan bằng liệu pháp oxy, máy thở, liệu pháp thay thế thận, v.v.
- Sử dụng kháng sinh thích hợp khi có nhiễm khuẩn thứ phát.
- Thuốc đặc hiệu và điều trị nghiên cứu: Thuốc kháng vi-rút (ví dụ remdesivir, favipiravir, v.v. trong một số nghiên cứu) và điều trị bằng kháng thể đơn dòng đang được nghiên cứu nhưng chưa được xác lập là điều trị tiêu chuẩn. Khả năng sử dụng phụ thuộc vào tình trạng lâm sàng, nghiên cứu và tình trạng cấp phép.
- Kiểm soát nhiễm khuẩn:
- Cách ly y tế (sử dụng các biện pháp phòng ngừa tiêu chuẩn và trang thiết bị bảo hộ để ngăn tiếp xúc và phơi nhiễm với dịch cơ thể); khuyến nghị quản lý vật phẩm và mẫu bệnh phẩm bị nhiễm bẩn trong bệnh viện ở mức BSL-4.
- Khi xử lý người bệnh, sử dụng phương tiện bảo hộ cá nhân (PPE), quản lý kim tiêm và việc tiêm an toàn, đồng thời thực hiện quy trình tang lễ an toàn.
- Khác: Vì phát hiện sớm và điều trị tích cực có ảnh hưởng lớn đến tỷ lệ sống sót, cần nhanh chóng chuyển người bệnh đến cơ sở phù hợp và cách ly ngay khi nghi ngờ.
Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
Vật dụng cần chuẩn bị (trước khi đến bệnh viện)
- Ghi chép lịch sử đi lại trong vòng 2 tuần gần đây (đặc biệt là đến các khu vực nguy cơ cao ở châu Phi) hoặc lịch sử tiếp xúc với động vật như dơi, khỉ, v.v.
- Ghi lại thời điểm xuất hiện các triệu chứng như sốt, xuất huyết, nôn mửa và tiêu chảy (ngày phát bệnh), cũng như diễn biến của triệu chứng
- Ghi chú thông tin về người đã tiếp xúc (người bị nghi nhiễm) và tình huống phơi nhiễm (có tiếp xúc với máu hoặc dịch cơ thể hay không)
- Danh sách các thuốc đang sử dụng, thông tin về bệnh nền (như tình trạng suy giảm miễn dịch) và dị ứng
- Kết quả xét nghiệm trước đây (nếu có) và hồ sơ tiêm chủng (nếu phù hợp)
Khi cần đến ngay phòng cấp cứu/chuyển viện trong quá trình đánh giá trước khi khám ngoại trú (khuyến cáo liên hệ ngay hoặc sơ cứu)
- Khi bị sốt cao (đặc biệt khi kèm theo dấu hiệu xuất huyết), hạ huyết áp hoặc chóng mặt, suy giảm ý thức, xuất huyết nặng (nôn ra máu hoặc có máu trong phân, chảy máu mạch máu), cần đến ngay phòng cấp cứu
- Khi xuất hiện triệu chứng sau phơi nhiễm đáng ngờ (tiếp xúc trực tiếp với dịch cơ thể, kim tiêm bị nhiễm bẩn, v.v.), cần liên hệ ngay với cơ sở y tế và thực hiện biện pháp cách ly
Ví dụ câu hỏi đơn giản (các nội dung cần thông báo cho nhân viên y tế khi đăng ký khám ngoại trú)
- “Trong vòng 2 tuần gần đây, bạn có đi châu Phi (hoặc khu vực nguy cơ cao) không? Bạn đã trở về vào ngày nào?”
- “Bạn đã từng tiếp xúc với động vật hoang dã như dơi hoặc khỉ chưa?”
- “Gần đây bạn có tiếp xúc trực tiếp với máu, chất nôn hoặc dịch tiết không? Bạn có vết thương nào không?”
- “Bạn bắt đầu sốt từ khi nào và nhiệt độ khoảng bao nhiêu? Bạn có triệu chứng xuất huyết (chảy máu cam, chảy máu chân răng, đi ngoài ra máu, v.v.) không?”
Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- “Các triệu chứng (hoặc kết quả xét nghiệm) của tôi có ý nghĩa gì? Khả năng bệnh diễn tiến nặng đến mức nào?”
- “Bác sĩ khuyến nghị phương án nào về các lựa chọn điều trị (điều trị hỗ trợ, nhu cầu nhập viện/chuyển viện, điều trị thử nghiệm)?”
- “Các biến chứng dự kiến trong quá trình điều trị và cách phòng ngừa, ứng phó là gì?”
- “Tôi có khả năng lây nhiễm không, và cần thực hiện cách ly, theo dõi đối với gia đình hoặc người sống cùng như thế nào?”
- “Khi nào sẽ thực hiện xét nghiệm (PCR máu, xét nghiệm kháng thể) và mất bao lâu để có kết quả?”
Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- “Các triệu chứng hiện tại (sốt, nôn mửa, tiêu chảy, v.v.) có nguy cơ tiến triển thành biến chứng xuất huyết ở mức nào? Khi xuất hiện triệu chứng nào thì tôi phải đến ngay phòng cấp cứu?”
- “Tôi nghi ngờ mình đã phơi nhiễm vào một thời điểm cụ thể; thời gian cách ly người tiếp xúc và xét nghiệm theo dõi (cần xét nghiệm bao nhiêu ngày, bao nhiêu lần) sẽ được thực hiện như thế nào?”
Lưu ý: Các ca nghi ngờ và ca phơi nhiễm phải được báo cáo và quản lý ngay theo hướng dẫn của cơ quan y tế địa phương và quy định kiểm soát nhiễm khuẩn của bệnh viện. Khi xuất hiện triệu chứng nghi ngờ, không được tự chẩn đoán hoặc trì hoãn mà phải liên hệ với cơ sở y tế và làm theo hướng dẫn.