Bệnh Legionella

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa và sinh lý bệnh: Hiện tượng Raynaud là tình trạng các động mạch nhỏ, tiểu động mạch và vi mạch ở ngoại vi (ngón tay, ngón chân, mũi, tai...) co thắt đột ngột do co mạch giao cảm dưới tác động của lạnh hoặc căng thẳng, gây thiếu máu cục bộ, thay đổi màu da và xuất hiện đau, tê buốt. Thay đổi màu điển hình diễn ra theo thứ tự: tái nhợt (thiếu máu cục bộ) → xanh tím (thiếu oxy) → đỏ (tái tưới máu).
• Phân loại: Raynaud nguyên phát (vô căn) — xảy ra mà không có bệnh nền đặc biệt, thường biểu hiện nhẹ, đối xứng ở phụ nữ trẻ (tiên lượng phần lớn bình thường). Raynaud thứ phát — liên quan đến các bệnh nền như xơ cứng hệ thống, lupus, viêm khớp dạng thấp; triệu chứng nặng hơn và nguy cơ loét, hoại tử cao hơn. (Tài liệu cung cấp: khoảng 70% bệnh nhân Raynaud được báo cáo là nguyên phát)
• Nguyên nhân·yếu tố khởi phát chính: nhiệt độ thấp, căng thẳng cảm xúc, hút thuốc, một số thuốc (thuốc hoạt hóa giao cảm, thuốc y học cổ truyền, thuốc chống trầm cảm, thuốc chẹn beta...), tiếp xúc với rung động, một số hóa chất và thuốc chống ung thư.
• Triệu chứng chính: đầu ngón tay·ngón chân đổi màu tái nhợt (hoặc xanh tím), tê·đau, đỏ và cảm giác nóng rát khi hồi phục, các cơn tái diễn; trường hợp nặng có thể loét đầu ngón, nhiễm trùng·hoại tử.
• Xét nghiệm chẩn đoán (tóm tắt): Chẩn đoán chủ yếu dựa trên biểu hiện lâm sàng. Khi cần, có thể thực hiện xét nghiệm kháng thể kháng nhân (ANA), soi mao mạch móng (bất thường mao mạch quanh móng hữu ích trong chẩn đoán xơ cứng hệ thống), nghiệm pháp lạnh (theo dõi sự hồi phục nhiệt độ da sau khi kích thích bằng nước lạnh), xét nghiệm lưu lượng máu (Doppler), chụp mạch (khi nghi ngờ thiếu máu mô nghiêm trọng).

Phương pháp điều trị và lưu ý

• Điều trị không dùng thuốc (khuyến nghị hàng đầu)
  • Giữ ấm: giữ ấm tay·chân, sử dụng găng tay·đồ giữ ấm khi ra ngoài, tránh môi trường lạnh
  • Lối sống: cai thuốc lá (tuyệt đối khuyến nghị), kiểm soát căng thẳng (liệu pháp thư giãn·thiền), tập thể dục thường xuyên
  • Tránh thuốc·chất: tránh các thuốc gây co mạch (thuốc kích thích giao cảm, một số thuốc cảm, caffeine·ergotamine...)
  • Chăm sóc tại chỗ: nếu có loét đầu ngón, giữ vệ sinh·chăm sóc vết thương; khi có dấu hiệu nhiễm trùng, cần khám ngay
• Điều trị bằng thuốc
  • Thuốc hàng đầu: thuốc chẹn kênh calci (chủ yếu nhóm dihydropyridine — nifedipine, amlodipine...) — làm giảm tần suất·mức độ nghiêm trọng nhờ giãn mạch
  • Thuốc dùng tại chỗ: kem nitrate (kem nitroglycerin) — cải thiện lưu lượng máu tại chỗ
  • Trường hợp nặng·khó điều trị: nhóm prostacyclin (ví dụ: iloprost IV) — dùng để điều trị thiếu máu cục bộ·loét nghiêm trọng
  • Khác: thuốc ức chế PDE5 (sildenafil...), bosentan (dùng để phòng ngừa loét ngón trong bệnh xơ cứng hệ thống), thuốc ức chế ACE/ARB (đôi khi dùng hỗ trợ); thuốc chống đông·chống kết tập tiểu cầu không được khuyến nghị thường quy (cần đánh giá từng trường hợp)
• Thủ thuật·phẫu thuật
  • Phong bế giao cảm (cắt hạch giao cảm ngón tại chỗ hoặc cắt giao cảm vùng trên) — trong trường hợp nặng không kiểm soát được bằng thuốc
  • Tái thông mạch tại chỗ (nong mạch bằng bóng...) — khi xác định rõ tắc nghẽn mạch máu lớn
  • Tiêm độc tố botulinum — đã có báo cáo cải thiện triệu chứng ở một số bệnh nhân
• Phòng ngừa·xử trí biến chứng
  • Khi có loét·nhiễm trùng, tích cực điều trị vết thương và khi cần dùng kháng sinh·điều trị cải thiện lưu lượng máu
  • Xác định xem có nguyên nhân thứ phát (như bệnh tự miễn) hay không và điều trị đồng thời bệnh nền
• Lưu ý về tác dụng phụ của thuốc: cần giải thích và theo dõi các tác dụng phụ như CCB (hạ huyết áp·đau đầu·phù ngoại biên), prostacyclin (đánh trống ngực·triệu chứng tiêu hóa), thuốc ức chế PDE5 (đau đầu·hạ huyết áp)...

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (đồ cần chuẩn bị và thông tin cần ghi lại)

• Đồ cần chuẩn bị và tài liệu cần mang theo
  • Danh sách tất cả các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn·OTC·thuốc y học cổ truyền·thực phẩm bổ sung)
  • Tiền sử bệnh (bệnh tự miễn, bệnh mạch máu, tiền sử hút thuốc, tiếp xúc với rung động trong công việc...) và tiền sử gia đình
  • Bản sao kết quả các xét nghiệm gần đây (ANA, xét nghiệm máu, Doppler, ảnh mao mạch móng...)
  • Nhật ký triệu chứng: tần suất·thời gian kéo dài của các cơn, yếu tố khởi phát (lạnh·căng thẳng...) và hình ảnh (thay đổi màu·loét...)
  • Tình trạng hút thuốc và số lượng hút mỗi ngày, lượng caffeine tiêu thụ
• Những điều nên cho bác sĩ xem khi khám ngoại trú (ví dụ)
  • Hình ảnh vết loét đầu ngón hoặc vùng nghi ngờ nhiễm trùng
  • Hình ảnh chụp trong lúc lên cơn (thể hiện rõ sự thay đổi màu sắc)

Ví dụ các câu hỏi chung nên hỏi bác sĩ

• "Làm thế nào để phân biệt triệu chứng của tôi là Raynaud nguyên phát hay thứ phát? Tôi cần làm thêm những xét nghiệm nào?"
• "Các thuốc tôi đang dùng (ví dụ: thuốc huyết áp) có thể làm triệu chứng nặng hơn không? Tôi có cần đổi thuốc không?"
• "Trong sinh hoạt hằng ngày, có hành động hoặc thuốc nào tôi nhất định phải tránh không?"
• "Khi triệu chứng trở nên nặng hơn, những dấu hiệu nào cần đi cấp cứu (ví dụ: đau dữ dội·loét·thay đổi màu kéo dài)?"

Ví dụ các câu hỏi tùy chỉnh theo bệnh

• "Tôi bị loét đầu ngón (hoặc thay đổi sắc tố). Nguyên nhân của vết loét và kế hoạch điều trị ngay lập tức là gì?"
• "Tôi có nguy cơ mắc bệnh tự miễn (ví dụ: xơ cứng hệ thống) không? Các xét nghiệm để kiểm tra vấn đề này (ANA, xét nghiệm mao mạch móng...) nên được thực hiện khi nào và theo thứ tự nào?"

(Tham khảo: Việc lựa chọn chẩn đoán·điều trị thay đổi tùy theo bệnh sử, khám thực thể, kết quả xét nghiệm cơ bản và sự hiện diện của bệnh nền. Nội dung trên là thông tin chung; vui lòng trao đổi với bác sĩ phụ trách về các quyết định y tế cụ thể.)