Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Nguyên nhân: Bệnh do vi-rút Lassa (Lassa virus, thuộc họ Arenaviridae) gây ra. Vật chủ chứa chính là chuột multimammate (Mastomys spp.) ở Tây Phi; vi-rút lây sang người qua phân và chất bài tiết của chuột (nước tiểu, dịch tiết). Vi-rút cũng có thể lây truyền giữa người với người qua tiếp xúc với dịch cơ thể (máu, dịch tiết miệng·hô hấp, nước tiểu, v.v.); đã có báo cáo về khả năng lây truyền qua quan hệ tình dục (tinh dịch).
- Sinh lý bệnh: Vi-rút xâm nhập qua niêm mạc hoặc vùng da bị tổn thương, gây nhiễm trùng toàn thân và ảnh hưởng đến nội mô mạch máu, hệ miễn dịch, hệ thần kinh trung ương, v.v. Một số bệnh nhân có thể xuất hiện xuất huyết, hạ huyết áp, suy cơ quan và biến chứng thần kinh.
- Triệu chứng chính: Sau thời gian ủ bệnh 6–21 ngày, bệnh khởi phát với các triệu chứng không đặc hiệu như sốt, đau đầu, đau cơ, đau ngực, đau họng, ho, nôn, tiêu chảy, đau bụng, v.v. Khi bệnh nặng, có thể xảy ra hạ huyết áp·sốc·co giật·phù·suy thận·xuất huyết niêm mạc·viêm não, v.v. Di chứng thường gặp nhất là mất thính lực, xảy ra ở khoảng 1/3 số bệnh nhân hồi phục và có thể là vĩnh viễn.
Phương pháp điều trị và lưu ý
- Nguyên tắc cơ bản: Thuốc kháng vi-rút + điều trị hỗ trợ tích cực (bù dịch·điều chỉnh điện giải, cung cấp oxy, duy trì huyết áp, liệu pháp thay thế thận khi cần, v.v.).
- Điều trị bằng thuốc: Ribavirin được sử dụng làm thuốc kháng vi-rút tiêu chuẩn trong giai đoạn cấp tính (giai đoạn đầu của triệu chứng). Thuốc được cho là có hiệu quả cao hơn khi sử dụng càng sớm càng tốt. Liều lượng·đường dùng ribavirin được quyết định tùy theo tình trạng bệnh nhân; cần đánh giá thận trọng ở phụ nữ mang thai do thuốc có nguy cơ gây hại.
- Điều trị hỗ trợ: Kiểm soát sốt·đau, quản lý dịch·điện giải, theo dõi huyết áp·hô hấp·chức năng thận; nếu có xuất huyết, thực hiện truyền máu·cầm máu thích hợp. Nếu cần điều trị tích cực, bệnh nhân được chăm sóc tại khoa hồi sức tích cực.
- Kiểm soát nhiễm khuẩn: Cách ly bệnh nhân và sử dụng phương tiện bảo hộ cá nhân (PPE) để phòng ngừa lây truyền theo biện pháp phòng ngừa tiêu chuẩn·tiếp xúc·giọt bắn (khi cần, qua không khí). Tránh tiếp xúc trực tiếp với dịch cơ thể của bệnh nhân; xử lý vật dụng bị nhiễm bẩn bằng nhiệt độ cao hoặc khử khuẩn bằng axit hypochlorous 0,5% (hoặc chất khử khuẩn được khuyến nghị).
- Lưu ý về phòng ngừa·chăm sóc hằng ngày:
- Không ăn thực phẩm bị nhiễm phân chuột; ngăn chặn loài gặm nhấm xâm nhập nhà ở·kho thực phẩm và thực hiện kiểm soát loài gặm nhấm (rodent control).
- Khi tiếp xúc với bệnh nhân, đeo găng tay·khẩu trang·áo choàng; tuân thủ quy tắc an toàn sinh học khi thực hiện thủ thuật xâm lấn.
- Nam giới nên kiêng quan hệ tình dục hoặc sử dụng bao cao su trong thời gian vi-rút còn được phát hiện trong tinh dịch (hoặc tối thiểu 3 tháng).
- Phụ nữ mang thai có nguy cơ sảy thai·tử vong cao khi nhiễm bệnh, do đó cần được đánh giá và điều trị nhanh chóng.
- Nguy cơ biến chứng: Mất thính lực vĩnh viễn, viêm não, biến chứng xuất huyết, suy thận, sảy thai·tổn thương thai nhi khi mang thai, suy đa cơ quan nghiêm trọng và tử vong.
Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng cần chuẩn bị:
- Danh sách các thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn·thuốc không kê đơn·thuốc Đông y·thực phẩm bổ sung)
- Bản sao kết quả xét nghiệm gần đây (xét nghiệm máu, xét nghiệm hình ảnh) hoặc giấy chẩn đoán nếu có
- Ghi chép thời điểm xuất hiện triệu chứng (như ngày bắt đầu sốt, v.v.) và diễn biến triệu chứng
- Thông tin về lịch sử du lịch nước ngoài (đặc biệt là có đến Tây Phi gần đây hay không), tiền sử tiếp xúc với loài gặm nhấm và tiếp xúc với bệnh nhân
- Tình trạng mang thai (đối với phụ nữ), hoạt động tình dục và thông tin về bạn tình gần đây (bao gồm khả năng phơi nhiễm bệnh lây truyền qua đường tình dục)
- Ví dụ về những điều cần nói trước với bác sĩ khi khám ngoại trú:
- Ngày bắt đầu triệu chứng và triệu chứng đầu tiên (sốt, nôn, xuất huyết, v.v.)
- Gần đây có nhập cảnh·xuất cảnh Tây Phi hay không và có tiếp xúc với loài gặm nhấm hay không
- Có dấu hiệu xuất huyết hoặc suy giảm thính lực hay không
- Có mang thai hoặc có khả năng mang thai hay không
Ví dụ về các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Hiệu quả dự kiến và tác dụng phụ của thuốc này (ví dụ: ribavirin) là gì?
- Tôi có cần điều trị nội trú không? Có thể theo dõi diễn biến bệnh tại phòng khám ngoại trú không?
- Các thuốc tôi đang dùng (hoặc bệnh lý nền) có ảnh hưởng đến ribavirin hoặc việc điều trị không?
- Tiên lượng bệnh như thế nào? Khả năng để lại di chứng lâu dài (như mất thính lực, v.v.) ở mức nào?
- Nếu nghi ngờ hoặc được xác nhận nhiễm bệnh, tôi cần cách ly tại nhà và bảo vệ người thân như thế nào?
Ví dụ về các câu hỏi tùy theo từng bệnh
- Tôi gần đây đã đến Tây Phi; ribavirin còn có hiệu quả đến thời điểm nào kể từ khi bắt đầu triệu chứng?
- Nếu đang mang thai (hoặc có khả năng mang thai), hướng xử trí khi nghi ngờ mắc bệnh sốt Lassa là gì? (Các lựa chọn điều trị·nguy cơ đối với thai nhi, v.v.)
Nếu cần thêm thông tin, vui lòng cho biết ngày bắt đầu triệu chứng, lịch sử du lịch gần đây, tình trạng mang thai và các triệu chứng hiện tại (xuất huyết·suy giảm thính lực, v.v.) để được hướng dẫn cụ thể hơn.