Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Nấm da đầu (Tinea capitis) là bệnh nấm truyền nhiễm do nấm da (dermatophyte) lây nhiễm vào chân tóc (nang tóc và thân tóc).
- Nguyên nhân: Chủ yếu do nhiễm nấm Microsporum hoặc Trichophyton. Bệnh có thể lây truyền qua tiếp xúc trực tiếp với người bệnh, tiếp xúc gián tiếp qua dụng cụ cắt tóc, mũ và các vật dụng khác, hoặc từ thú nuôi bị nhiễm bệnh (chủ yếu là mèo và chó).
- Sinh bệnh học: Nấm xâm nhập vào lỗ chân lông và khu vực quanh chân tóc, làm tóc yếu và gãy, đồng thời gây viêm. Nếu viêm nặng, có thể xuất hiện tổn thương dạng nốt (kerion) và rụng tóc có sẹo.
- Triệu chứng chính: Tổn thương hình tròn hoặc bầu dục, có vảy rõ ranh giới; rụng tóc khu trú (tóc dễ gãy); ngứa; vảy giống như gàu rơi xuống vai. Trường hợp nặng có thể xuất hiện đau và dịch mủ (do nhiễm khuẩn thứ phát).
Phương pháp điều trị
- Thuốc chống nấm toàn thân (điều trị cơ bản)
- Bắt buộc phải điều trị bằng đường uống (khó khỏi nếu chỉ điều trị tại chỗ). Việc lựa chọn thuốc và thời gian điều trị khác nhau tùy theo loài nấm.
- Các thuốc thường dùng: terbinafine, griseofulvin, itraconazole, fluconazole, v.v. (thuốc, liều lượng và thời gian điều trị được quyết định dựa trên tuổi và loại nấm gây nhiễm)
- Thời gian điều trị: thường từ vài tuần đến vài tháng (từ 4–8 tuần trở lên), tiếp tục cho đến khi loại bỏ được nấm.
- Điều trị hỗ trợ tại chỗ
- Phối hợp dầu gội chống nấm (như ketoconazole, selenium sulfide, v.v.) để giảm lây truyền và tái nhiễm.
- Thuốc mỡ bôi tại chỗ chỉ được sử dụng để hỗ trợ (không phù hợp để điều trị đơn độc).
- Xử trí biến chứng và tình huống đặc biệt
- Nếu có nhiễm khuẩn thứ phát, sử dụng kháng sinh.
- Đối với nốt viêm nặng (kerion), trong một số trường hợp có thể cân nhắc dùng corticosteroid đường uống trong thời gian ngắn để phòng ngừa sẹo.
- Chăm sóc sinh hoạt và vệ sinh
- Cắt ngắn tóc tại vùng tổn thương (hoặc tỉa gọn vùng xung quanh) có thể giúp áp dụng điều trị tại chỗ (bao gồm cả khuyến cáo truyền thống).
- Khử trùng hoặc thay lược, mũ, vỏ gối và dụng cụ cắt tóc. Khuyến nghị đưa thú nuôi nghi nhiễm đi kiểm tra và điều trị.
- Lưu ý trong thời gian điều trị
- Thuốc chống nấm đường uống có thể gây độc cho gan và tương tác thuốc → cần kiểm tra chức năng gan trước và trong quá trình điều trị, đồng thời xác nhận các thuốc đang dùng cùng.
- Sử dụng corticosteroid tại chỗ đơn độc có thể làm nặng thêm triệu chứng và gây trì hoãn chẩn đoán.
Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng cần chuẩn bị (khuyến nghị mang theo)
- Danh sách tất cả các loại thuốc và thực phẩm bổ sung đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn và OTC).
- Tiền sử bệnh (như bệnh gan, dị ứng thuốc) và tiền sử dùng thuốc chống nấm.
- Thời điểm bắt đầu và diễn biến của triệu chứng, ảnh chụp tổn thương (nếu có thể), ghi lại tình trạng ngứa, đau và có hay không có áp-xe.
- Việc tiếp xúc với thú nuôi và có hay không có người trong gia đình hoặc người sống cùng có triệu chứng tương tự.
- Tài liệu xét nghiệm nên cung cấp khi khám ngoại trú
- Kết quả nuôi cấy nấm và xét nghiệm soi kính hiển vi đã thực hiện trước đây (nếu có).
- Những điều nhất định phải thông báo
- Có đang mang thai hoặc cho con bú hay không (một số thuốc có thể chống chỉ định), thông tin cân nặng trong trường hợp bệnh nhi.
- Ví dụ câu hỏi nên hỏi bác sĩ (ngắn gọn):
- Thuốc được lựa chọn đầu tiên cho bệnh nhân này và thời gian điều trị dự kiến là gì?
- Trong thời gian dùng thuốc cần thực hiện những xét nghiệm nào? (Ví dụ: xét nghiệm chức năng gan)
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Các tác dụng phụ dự kiến của thuốc này và những chỉ số cần theo dõi là gì?
- Thời gian điều trị kéo dài bao lâu, và đến khi nào thì không còn khả năng lây nhiễm?
- Người trong gia đình và thú nuôi có cần được kiểm tra hoặc điều trị không?
- Trong thời gian điều trị cần tránh những thuốc hoặc thực phẩm nào (do tương tác thuốc)?
Ví dụ các câu hỏi tùy theo bệnh
- Loài nấm của tôi (hoặc con tôi) đã được xác định là gì (Microsporum hay Trichophyton)? Loài nấm đó có ảnh hưởng đến việc lựa chọn thuốc không?
- Hiện tôi có thú nuôi (mèo hoặc chó); có cần kiểm tra và điều trị cho động vật không, và cần chăm sóc như thế nào?
Thông tin bổ sung: Chẩn đoán được xác nhận bằng cách lấy mẫu tóc để thực hiện nhuộm KOH, nuôi cấy nấm (PCR nếu cần) và kiểm tra bằng đèn Wood (quan sát huỳnh quang màu vàng xanh ở một số loài Microsporum). Vui lòng trao đổi với bác sĩ điều trị về kế hoạch điều trị và lựa chọn thuốc, có cân nhắc đến tuổi, loài nấm, mức độ tổn thương và các bệnh lý nền (như bệnh gan).