Hăm kẽ

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Phát ban viêm liên quan đến ma sát và độ ẩm, xảy ra ở các nếp gấp da (dưới vú, bẹn, nách, giữa bụng và đùi, v.v.) (hồng ban kẽ, intertrigo).
• Nguyên nhân/cơ chế bệnh sinh: Khi các vùng da tiếp xúc với nhau, bị ẩm và ma sát lặp đi lặp lại, hàng rào biểu bì bị tổn thương, gây viêm. Môi trường ẩm thúc đẩy nhiễm trùng thứ phát do Candida (nấm men) hoặc vi khuẩn, làm các triệu chứng nặng hơn. Béo phì, trẻ sơ sinh (tã), bệnh tiểu đường, đổ mồ hôi quá mức và quần áo gây tiếp xúc da là các yếu tố nguy cơ.
• Triệu chứng chính: Hồng ban (đỏ da) không có ranh giới rõ, ngứa và đau, bề mặt ẩm ướt (tiết dịch), nứt da và mụn nước, đóng vảy hoặc đổi màu da sau khi hồi phục. Khi nhiễm Candida, tổn thương chủ yếu bị trợt ở vùng trung tâm (tổn thương đỏ và ẩm + bờ bị trợt; trong trường hợp vệ sinh kém có thể xuất hiện tổn thương vệ tinh).

Phương pháp điều trị và lưu ý

• Nguyên tắc cơ bản: Loại bỏ ma sát và độ ẩm → điều trị viêm và nhiễm trùng tại chỗ → kiểm soát nguyên nhân (kiểm soát cân nặng, quản lý chuyển hóa đường, v.v.).
• Điều trị tại chỗ
  • Giữ da khô và giảm ma sát: Khuyến nghị mặc quần áo rộng, thoáng khí, sử dụng miếng lót thấm hút và tách các bề mặt da với nhau (ví dụ: dùng khăn bông).
  • Chất bảo vệ (thuốc mỡ tạo hàng rào): Dùng zinc oxide, vaseline, v.v. để ngăn các chất gây kích ứng tiếp xúc với da.
  • Thuốc chống nấm (khi nghi ngờ nhiễm Candida): Dùng thuốc nhóm azole tại chỗ (clotrimazole, miconazole) hoặc nystatin. Khi tổn thương lan rộng hoặc tái phát nhiều lần, có thể cân nhắc thuốc chống nấm đường uống (ví dụ: fluconazole).
  • Kháng sinh: Nếu có nhiễm trùng thứ phát do vi khuẩn (mụn mủ, mủ, triệu chứng toàn thân), sử dụng kháng sinh tại chỗ hoặc đường uống.
  • Thuốc chống viêm: Có thể sử dụng corticosteroid tại chỗ tác dụng nhẹ (ví dụ: hydrocortisone 1%) trong thời gian ngắn, nhưng cần thận trọng vì sử dụng lâu dài có thể gây teo da và làm nấm phát triển nặng hơn.
  • Chế phẩm phối hợp (thuốc chống nấm + steroid) chỉ sử dụng trong thời gian ngắn và tuân theo chỉ định của bác sĩ khi đã xác định rõ nhiễm trùng là nguyên nhân.
  • Sử dụng bột: Có thể giúp giảm ma sát, nhưng cần thận trọng vì có thể gây nhiễm bẩn và làm nấm sinh sôi (sử dụng sạch sẽ).
• Quản lý sinh hoạt
  • Giảm cân (ở bệnh nhân béo phì), kiểm soát bệnh tiểu đường, thường xuyên thay tã và đảm bảo thông thoáng, thường xuyên rửa sạch và làm khô da vào những ngày đổ nhiều mồ hôi.
• Chỉ định cấp cứu và điều trị chuyên khoa
  • Khi có triệu chứng toàn thân (sốt), hồng ban tiến triển nhanh với ranh giới không rõ, dịch tiết có mủ, tổn thương lan rộng hoặc không đáp ứng điều trị, cần khám da liễu và cân nhắc nuôi cấy/điều trị toàn thân.
• Lưu ý
  • Không sử dụng corticosteroid tác dụng mạnh trong thời gian dài ở các vùng nếp gấp.
  • Nếu triệu chứng nặng hơn khi tự điều trị, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa.
  • Bệnh nhân tiểu đường hoặc suy giảm miễn dịch có nguy cơ biến chứng nhiễm trùng cao hơn.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (đồ cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Đồ cần chuẩn bị (mang theo)
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, OTC và thực phẩm bổ sung)
  • Tiền sử bệnh như tiểu đường, điều trị ức chế miễn dịch và kết quả xét nghiệm gần đây (đường huyết, HbA1c, v.v.)
  • Ghi lại thời điểm bắt đầu và diễn tiến của triệu chứng (khuyến nghị kèm ảnh), các yếu tố làm nặng hoặc cải thiện
  • Các loại thuốc mỡ/thuốc đã từng sử dụng (loại và thời gian sử dụng) cùng hiệu quả
  • Ghi nhận có hay không có sốt, sưng hạch bạch huyết, mủ và mùi hôi
• Các mục bác sĩ có thể hỏi (nên suy nghĩ trước)
  • Thời điểm phát ban xuất hiện lần đầu và diễn biến thay đổi
  • Mức độ đau và ngứa, có ảnh hưởng đến giấc ngủ ban đêm hay không
  • Gần đây có dùng kháng sinh hay không, thói quen làm việc hoặc tập thể dục khiến đổ nhiều mồ hôi
  • Thay đổi cân nặng và có mắc các bệnh mạn tính như tiểu đường hay không

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Thuốc này (thuốc mỡ/thuốc được kê đơn) có thể gây ra những tác dụng phụ nào?
• Cần sử dụng thuốc trong bao lâu? Sau khi các triệu chứng biến mất có cần tiếp tục bôi không?
• Cần thay đổi những thói quen sinh hoạt nào để giảm tái phát?
• Tôi bị tiểu đường, cần quản lý bổ sung như thế nào để giảm nguy cơ nhiễm trùng?
• Nếu triệu chứng không cải thiện, khi nào tôi cần tái khám?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Tôi thấy có các tổn thương vệ tinh màu trắng hoặc vàng (các tổn thương nhỏ rải rác xung quanh) trên vùng phát ban. Tôi nghi ngờ nhiễm Candida; thuốc chống nấm tại chỗ có đủ không, hay cần dùng thuốc đường uống?
• Nếu cần giảm cân, tôi có thể nhận được kế hoạch hoặc hướng dẫn quản lý cân nặng thực tế song song với điều trị (ví dụ: kết nối với chuyên gia dinh dưỡng) không?

(Khi cần, khuyến nghị lấy mẫu da để chẩn đoán bổ sung (soi KOH, nuôi cấy), xét nghiệm đường huyết và tư vấn chuyên khoa da liễu.)