Viêm da do tã lót

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tên bệnh: Viêm da do tã (Diaper [napkin] dermatitis). Đây là tên gọi được sử dụng rộng rãi trên lâm sàng.
• Nguyên nhân và sinh lý bệnh: Da bị tổn thương do tiếp xúc ẩm ướt trong thời gian dài, ma sát, các chất gây kích ứng có trong phân và nước tiểu (amoniac, enzyme tiêu hóa, v.v.) cùng với sự thay đổi pH, khiến hàng rào bảo vệ da suy yếu và gây viêm. Nhiễm nấm Candida hoặc nhiễm khuẩn có thể xuất hiện thứ phát.
• Triệu chứng chính: Ban đỏ, phát ban, ngứa, mụn nước, trợt da (bong tróc), tiết dịch (rỉ dịch) ở vùng mông, bộ phận sinh dục, bụng dưới và vùng mu. Các nếp gấp sâu ở bẹn tương đối ít bị ảnh hưởng hơn.
• Điểm chẩn đoán: Chẩn đoán dựa trên sự phân bố tổn thương điển hình và các dấu hiệu lâm sàng. Khi nghi ngờ nhiễm Candida, có thể thực hiện xét nghiệm soi trực tiếp KOH (xét nghiệm nấm), hoặc cân nhắc điều trị kháng nấm nếu trên lâm sàng thấy tổn thương chủ yếu dạng mảng kèm các tổn thương vệ tinh nổi rõ. Khi nghi ngờ nhiễm khuẩn thứ phát, quyết định điều trị kháng sinh dựa trên xét nghiệm phết/nuôi cấy hoặc các dấu hiệu lâm sàng.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc cơ bản (điều trị không dùng thuốc)
  • Thay tã thường xuyên để giữ da khô và sạch (khuyến nghị thay trong vòng 2 giờ nếu có thể).
  • Khi bị bẩn, nhẹ nhàng lau bằng nước sạch hoặc nước muối sinh lý, không chà xát.
  • Thường xuyên cho da thông thoáng (tháo tã càng lâu càng tốt).
  • Khuyến nghị bôi thuốc mỡ tạo màng bảo vệ (như zinc oxide, petrolatum) mỗi khi thay tã.
  • Tránh các chất tẩy rửa gây kích ứng, hương liệu, cồn, phấn (talc), v.v.
• Điều trị bằng thuốc
  • Mức độ nhẹ: Chủ yếu chăm sóc bằng thuốc mỡ tạo màng bảo vệ (zinc oxide, petrolatum).
  • Khi viêm nặng: Sử dụng corticosteroid bôi tại chỗ cường độ thấp (ví dụ: hydrocortisone 1%) trong thời gian ngắn (thông thường 3–7 ngày) — ở trẻ nhỏ và trẻ sơ sinh, sử dụng thuốc và thời gian điều trị theo chỉ định của bác sĩ. Chống chỉ định corticosteroid cường độ cao.
  • Khi nghi ngờ hoặc xác nhận nhiễm Candida: Sử dụng thuốc chống nấm tại chỗ (như clotrimazole, miconazole, nystatin, v.v.).
  • Khi nghi ngờ nhiễm khuẩn thứ phát (mụn mủ, chốc lở, v.v.): Sử dụng kháng sinh tại chỗ (như mupirocin) hoặc dùng kháng sinh đường uống khi cần thiết.
  • Đối với tổn thương cấp tính tiết nhiều dịch, tiến hành điều trị tại chỗ sau khi làm khô bằng chườm ướt (chườm nước).
• Lưu ý, biến chứng và tự chăm sóc
  • Tránh sử dụng steroid, dù là loại nhẹ, trong thời gian dài hoặc trên diện rộng (do nguy cơ teo da và hấp thu toàn thân).
  • Nếu không đáp ứng với điều trị, tổn thương nặng lên hoặc lan rộng, kèm sốt cao hay triệu chứng toàn thân, hoặc xuất hiện mụn nước/mụn mủ, cần đi khám ngay.
  • Tổn thương tái diễn hoặc tái phát cần được chẩn đoán phân biệt với các bệnh khác như viêm da tiếp xúc dị ứng, viêm da cơ địa, nhiễm Candida và bệnh vảy nến.
• Tiên lượng: Với chăm sóc thích hợp, bệnh thường cải thiện trong vài ngày đến 2 tuần. Nếu kèm nhiễm trùng hoặc có bệnh nền, thời gian điều trị có thể kéo dài.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (đồ cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Đồ cần chuẩn bị (mang theo khi đi khám)
  • Danh sách các thuốc đang dùng hoặc sử dụng (đặc biệt là thuốc mỡ bôi ngoài da), hoặc vỏ hộp thuốc.
  • Ngày bắt đầu triệu chứng và diễn biến thay đổi (nếu có ảnh sẽ hữu ích).
  • Ghi lại việc có hay không có sốt, chán ăn và các triệu chứng toàn thân khác.
  • Loại tã (dùng một lần/vải, thương hiệu), tần suất thay tã, thông tin về chất tẩy rửa và kem dưỡng da đã sử dụng.
  • Tiền sử viêm da cơ địa, da nhạy cảm và nhiễm nấm.
• Thông tin hữu ích nên cung cấp cho bác sĩ khi khám
  • Thời điểm xuất hiện triệu chứng và các yếu tố làm nặng lên hoặc cải thiện (ví dụ: thay đổi chế độ ăn, sử dụng kháng sinh, v.v.).
  • Các biện pháp đã thử tại nhà (thuốc, thuốc mỡ, phương pháp điều trị) và hiệu quả.

Ví dụ các câu hỏi chung nên hỏi bác sĩ

• Tác dụng phụ chính của thuốc mỡ (thuốc) này là gì? Có thể sử dụng an toàn trong bao lâu?
• Có thể chăm sóc tại nhà như thế nào (tần suất thay tã, cách sử dụng thuốc mỡ tạo màng bảo vệ, v.v.)?
• Nếu triệu chứng này tái diễn, có cần làm thêm xét nghiệm hoặc khám chuyên khoa khác (ví dụ: khoa nhi, khoa da liễu) không?

Ví dụ câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Để xác định phát ban này có phải do Candida (nấm) gây ra hay không, cần làm xét nghiệm nào? Có cần xét nghiệm soi trực tiếp (KOH) không?
• Nếu cần sử dụng thuốc mỡ steroid, nên dùng thuốc có cường độ nào, bôi bao nhiêu lần và trong bao lâu?