Viêm da cơ địa

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Viêm da cơ địa (Atopic dermatitis) là bệnh viêm da mạn tính, tái phát, đặc trưng bởi ngứa dữ dội và rối loạn chức năng hàng rào bảo vệ da. Bệnh thường khởi phát ở trẻ em và một số trường hợp kéo dài đến tuổi trưởng thành.
• Nguyên nhân và bệnh sinh: Yếu tố di truyền (tiền sử gia đình), khiếm khuyết hàng rào bảo vệ da (ví dụ: thiếu hụt filaggrin), bất thường miễn dịch (đáp ứng ưu thế Th2 và tăng IgE), các yếu tố môi trường (dị nguyên, ô nhiễm không khí, thay đổi chế độ ăn uống, v.v.) cùng tác động phức hợp. Vòng xoắn ngứa → gãi → tổn thương da → viêm và nhiễm trùng nặng hơn là cơ chế chính.
• Triệu chứng chính: Ngứa dữ dội (đặc biệt vào ban đêm), khô da, bong vảy, liken hóa (da dày lên), ban đỏ, mụn nước, rỉ dịch (giai đoạn cấp tính); vị trí tổn thương dạng chàm khác nhau theo độ tuổi (trẻ nhũ nhi: mặt, da đầu, thân mình; trẻ em: cánh tay, mặt sau đầu gối và các vùng nếp gấp khác; người lớn: bàn tay, cổ, tay chân, v.v.).

Phương pháp điều trị và lưu ý

• Nguyên tắc cơ bản: Loại bỏ yếu tố kích phát, dưỡng ẩm và phục hồi hàng rào bảo vệ da, kiểm soát ngứa, viêm và nhiễm trùng thứ phát.
• Điều trị tại chỗ
  • Chất dưỡng ẩm (emollient): Sử dụng đủ lượng nhiều lần mỗi ngày (việc bôi ngay sau khi tắm rất quan trọng).
  • Corticosteroid dùng tại chỗ: Có vai trò cốt lõi trong kiểm soát viêm cấp tính. Điều chỉnh mức độ mạnh và cách dùng theo chỉ dẫn của bác sĩ (lưu ý các tác dụng phụ như teo da khi sử dụng lâu dài hoặc trên diện rộng).
  • Thuốc ức chế calcineurin dùng tại chỗ (tacrolimus, pimecrolimus): Được sử dụng ở mặt, các vùng nếp gấp hoặc làm lựa chọn thay thế cho điều trị dài hạn.
• Điều trị toàn thân (trường hợp nặng hoặc khó điều trị)
  • Các thuốc ức chế miễn dịch như ciclosporin, methotrexate, azathioprine, mycophenolate, v.v. (cần theo dõi: huyết áp, chức năng thận, chức năng gan, xét nghiệm máu, v.v.).
  • Thuốc sinh học: dupilumab (ức chế IL‑4/IL‑13) — có hiệu quả đối với viêm da cơ địa mạn tính từ mức độ trung bình trở lên.
  • Thuốc ức chế JAK (ví dụ: upadacitinib, abrocitinib, v.v.): Gần đây được sử dụng ở người lớn bị viêm da cơ địa mức độ trung bình đến nặng; cần theo dõi do cân nhắc các nguy cơ như huyết khối, nhiễm trùng và tăng nồng độ lipid.
  • Quang trị liệu (đặc biệt là NB-UVB): Có thể cân nhắc sử dụng thay thế hoặc phối hợp với thuốc toàn thân.
• Điều trị nhiễm trùng
  • Nhiễm khuẩn thứ phát (như Staphylococcus aureus): Sử dụng kháng sinh tại chỗ/toàn thân thích hợp.
  • Khi nhiễm virus như herpes simplex, sử dụng thuốc kháng virus.
• Điều trị hỗ trợ
  • Thuốc kháng histamine (nhằm giảm ngứa, cải thiện giấc ngủ, v.v.), wet wrap (liệu pháp băng ướt), v.v.
• Lưu ý và nguy cơ biến chứng
  • Sử dụng steroid tại chỗ cường độ cao trong thời gian dài có thể gây teo da, rối loạn sắc tố, giãn mạch, v.v. Thay đổi vị trí bôi và áp dụng liều tối thiểu có hiệu quả.
  • Khi sử dụng thuốc ức chế miễn dịch toàn thân/thuốc sinh học, cần theo dõi các bất thường về nhiễm trùng, gan, thận và máu, v.v.
  • Có thể xảy ra các biến chứng ở mắt (viêm kết mạc do cơ địa, đục thủy tinh thể, v.v.), vì vậy cần đánh giá khi có triệu chứng về mắt.
  • Việc điều trị được quyết định theo từng cá nhân (dựa trên tuổi, vị trí tổn thương, mức độ nặng, dị ứng đi kèm, v.v.), do đó nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa.

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (đồ cần chuẩn bị và các vấn đề liên quan đến xét nghiệm)

• Đồ cần mang theo/thông tin cần chuẩn bị
  • Danh sách tất cả các loại thuốc và thực phẩm bổ sung đang dùng (bao gồm liều lượng và khoảng cách giữa các lần dùng).
  • Ghi chép về các phương pháp điều trị trước đây (tên sản phẩm, thời gian sử dụng, hiệu quả và tác dụng phụ).
  • Kết quả xét nghiệm máu và xét nghiệm da gần đây (nếu có).
  • Ảnh chụp triệu chứng (đặc biệt khi có phát ban), nhật ký về tình trạng ngứa, ban đỏ, nặng lên và cải thiện (xảy ra khi nào, nặng lên sau yếu tố nào).
  • Tiền sử gia đình (viêm da cơ địa, hen suyễn, viêm mũi dị ứng, v.v.) và tiền sử dị ứng cá nhân (thức ăn, thuốc).
  • Thông tin liên quan đến lối sống (nghề nghiệp, thú cưng, môi trường gia đình, mỹ phẩm/chất tẩy rửa đang sử dụng).
  • Khả năng mang thai (đối với phụ nữ); trong trường hợp trẻ em, thông tin về việc bú sữa và chế độ ăn của trẻ sơ sinh/trẻ nhỏ.
• Các nội dung bác sĩ có thể hỏi khi khám
  • Thời điểm bắt đầu và diễn biến của triệu chứng (kiểu nặng lên/cải thiện).
  • Mức độ ngứa (có ảnh hưởng đến giấc ngủ hay không), phân bố và thay đổi của phát ban.
  • Thuốc điều trị đã sử dụng gần đây và đáp ứng, tác dụng phụ của thuốc trước đây.
  • Có hay không tình trạng nhiễm trùng gần đây (sốt, chốc lở, v.v.).

Ví dụ về các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Các tác dụng phụ chính của thuốc này là gì và khi nào tôi cần báo cho bác sĩ?
• Làm thế nào để đánh giá triệu chứng của tôi (hoặc của con tôi) ở mức độ trung bình hay nặng?
• Nên sử dụng chất dưỡng ẩm có thành phần gì, bôi bao nhiêu lần mỗi ngày và bôi như thế nào?
• Cách sử dụng steroid tại chỗ an toàn (mức độ mạnh, thời gian, vị trí) là như thế nào?
• Thuốc sinh học (dupilumab) hoặc thuốc ức chế JAK có phù hợp với trường hợp của tôi không? Có cần xét nghiệm hoặc theo dõi không?

Ví dụ về các câu hỏi tùy chỉnh theo bệnh

• Trong trường hợp trẻ em, cần thực hiện xét nghiệm nào để xác định liệu dị ứng thức ăn có phải là nguyên nhân làm nặng thêm viêm da cơ địa hay không, và khi nào nên hạn chế chế độ ăn?
• Nếu bị nhiễm trùng da tái diễn (ví dụ: chốc lở), cần thực hiện những biện pháp nào để phòng ngừa? (Ví dụ: cách làm sạch da, sử dụng thuốc kháng khuẩn tại chỗ, v.v.)

Hết.