Viêm da

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Thuật ngữ chung chỉ các phản ứng viêm của da, được dùng với nghĩa tương tự như chàm (eczema). Tương tác giữa biểu bì và trung bì, rối loạn chức năng hàng rào da và thay đổi đáp ứng miễn dịch là những cơ chế bệnh sinh chính.
• Nguyên nhân: Có nhiều loại với nguyên nhân đa dạng.
  • Viêm da cơ địa: khiếm khuyết hàng rào da do di truyền và mất cân bằng miễn dịch (chủ yếu là Th2)
  • Viêm da tiếp xúc (kích ứng·dị ứng): tiếp xúc với các chất kích thích vật lý·hóa học hoặc kháng nguyên (phản ứng quá mẫn muộn [loại IV])
  • Viêm da tiết bã, viêm da khô (yếu tố tuổi tác·môi trường), tiếp xúc với hóa chất hoặc phơi nhiễm nghề nghiệp, v.v.
• Tóm tắt cơ chế bệnh sinh: Tổn thương hàng rào da (lớp sừng) → tăng mất nước · tạo điều kiện cho kháng nguyên xâm nhập → viêm tại chỗ và hoạt hóa các tế bào miễn dịch → ở giai đoạn cấp là ban đỏ·mụn nước, ở giai đoạn bán cấp là mụn nước·tiết dịch, ở giai đoạn mạn tính là khô·dày da (lichen hóa)·thay đổi sắc tố
• Triệu chứng chính: Ngứa (nặng), ban đỏ, sẩn, mụn nước (bóng nước), dịch tiết, nứt·khô·bong tróc, nếu kéo dài có thể lichen hóa (da dày lên) và thay đổi sắc tố
• Yếu tố làm nặng: chất tẩy rửa·xà phòng gây kích ứng, rửa tay quá nhiều, căng thẳng, khí hậu (khô·lạnh·nóng), tiếp xúc với chất gây dị ứng, nhiễm trùng (vi khuẩn·nấm)

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc cơ bản: Phục hồi hàng rào da (dưỡng ẩm) + kiểm soát viêm + tránh yếu tố khởi phát
• Điều trị tại chỗ
  • Kem dưỡng ẩm (điều trị chủ yếu): sử dụng sản phẩm không chứa hương liệu·chất kích thích, thoa thường xuyên và đầy đủ
  • Corticosteroid tại chỗ: giảm viêm·ngứa; lựa chọn chế phẩm và độ mạnh tùy theo vị trí·mức độ nặng của tổn thương. Cần thận trọng khi sử dụng lâu dài·trên vùng da nhạy cảm vì có thể gây teo da, v.v.
  • Thuốc ức chế calcineurin tại chỗ (tacrolimus·pimecrolimus): thuốc thay thế khi tổn thương ở mặt·vùng nếp gấp hoặc cần tránh sử dụng steroid lâu dài
• Điều trị toàn thân (trường hợp nặng hoặc lan rộng)
  • Corticosteroid đường uống (trong thời gian ngắn khi đợt cấp nặng lên), thuốc ức chế miễn dịch (cyclosporine, methotrexate, azathioprine, v.v.) — cần có sự đánh giá của bác sĩ chuyên khoa
  • Thuốc sinh học: có thể sử dụng dupilumab, v.v. cho bệnh viêm da cơ địa mức độ trung bình đến nặng (cần xác nhận chỉ định)
• Quang trị liệu: Có thể cải thiện triệu chứng bằng UVB dải hẹp, v.v.
• Điều trị nhiễm trùng: Nếu nghi ngờ nhiễm khuẩn thứ phát (chẳng hạn như Staphylococcus aureus) thì sử dụng kháng sinh; trong viêm da tiết bã, v.v. thì dùng thuốc chống nấm
• Chăm sóc sinh hoạt
  • Tránh các sản phẩm gây kích ứng (bao gồm hương liệu·cồn), tắm nhanh bằng nước ấm vừa, sử dụng chất tẩy rửa ít gây kích ứng khi giặt giũ
  • Sử dụng kem dưỡng ẩm thường xuyên, tạo ẩm trong nhà (tránh môi trường khô)
  • Nếu có phơi nhiễm nghề nghiệp ở tay·chân, hãy sử dụng thiết bị bảo hộ (chẳng hạn như găng tay cotton)
• Lưu ý: Sử dụng corticosteroid tại chỗ lâu dài·trên diện rộng có thể gây teo da·giãn mạch·thay đổi sắc tố, v.v.; vì vậy cần trao đổi với bác sĩ về việc lựa chọn thuốc và thời gian sử dụng

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Những thứ cần chuẩn bị
  • Danh sách các thuốc·thuốc mỡ đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn·OTC)
  • Ghi chép về các phương pháp điều trị trước đây và hiệu quả (đã sử dụng thuốc mỡ·thuốc nào và phản ứng ra sao)
  • Ghi chú về thời điểm xuất hiện·diễn tiến triệu chứng và các yếu tố làm nặng·thuyên giảm
  • Ảnh chụp vùng có triệu chứng (đặc biệt hữu ích nếu là ảnh chụp vào giai đoạn mới khởi phát)
  • Tiền sử bệnh (tiền sử hen suyễn·viêm mũi dị ứng·viêm da cơ địa, tiền sử nghề nghiệp) và tiền sử gia đình
  • Tiền sử phơi nhiễm gần đây (mỹ phẩm mới·chất tẩy rửa·môi trường làm việc·thú cưng, v.v.)
  • Nếu có, hãy mang theo kết quả xét nghiệm trước đây (test áp da tại khoa da liễu·sinh thiết da·xét nghiệm máu, v.v.)
• Những điều cần báo trước với bác sĩ tại buổi khám ngoại trú
  • Mức độ ngứa nghiêm trọng của triệu chứng·có hay không có rối loạn giấc ngủ
  • Ảnh hưởng của triệu chứng đối với cuộc sống·công việc
  • Có đang mang thai·cho con bú hay không (ảnh hưởng đến việc lựa chọn thuốc)

Ví dụ câu hỏi (những điều bệnh nhân nên tự sắp xếp trước khi khám ngoại trú)

• "Triệu chứng bắt đầu từ khi nào và nặng lên trong những tình huống nào?"
• "Thuốc mỡ hoặc kem dưỡng ẩm tôi đang sử dụng là gì và hiệu quả ra sao?"

Ví dụ các câu hỏi chung nên hỏi bác sĩ

• "Hiệu quả dự kiến và tác dụng phụ của thuốc (hoặc thuốc mỡ) này là gì?"
• "Cách sử dụng corticosteroid tại chỗ an toàn (độ mạnh·thời gian·tần suất) như thế nào?"
• "Với tình trạng hiện tại, có cần làm thêm xét nghiệm (test áp da, sinh thiết da, xét nghiệm máu, v.v.) không?"
• "Dự kiến sẽ mất bao lâu để triệu chứng thuyên giảm và nguy cơ tái phát ở mức nào?"
• "Khi nghi ngờ nhiễm trùng, tôi có cần đến khám ngay không? Những triệu chứng nào là dấu hiệu nhiễm trùng?"

Ví dụ câu hỏi tùy chỉnh theo từng bệnh

• "Làm thế nào để phân biệt triệu chứng này là viêm da tiếp xúc dị ứng hay viêm da tiếp xúc kích ứng? Có cần làm test áp da không?"
• "Tình trạng ngứa mạn tính (bao gồm ảnh hưởng đến giấc ngủ) rất nghiêm trọng; tôi có thể biết chỉ định và hiệu quả kỳ vọng của điều trị sinh học như dupilumab không?"