sốt xuất huyết Dengue

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Nguyên nhân: Bệnh xảy ra khi muỗi thuộc chi Aedes (như muỗi rừng nhiệt đới) mang vi-rút dengue đốt người và truyền vi-rút. Muỗi trung gian chủ yếu hoạt động vào ban ngày ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới.
• Sinh lý bệnh: Do rối loạn chức năng nội mô mạch máu và phản ứng viêm do nhiễm vi-rút, tính thấm thành mạch tăng lên, đồng thời có thể kèm giảm tiểu cầu và rối loạn đông máu. Nếu đã từng nhiễm trước đó, nguy cơ phát triển thể nặng (sốt xuất huyết dengue và sốc dengue) tăng lên do hiện tượng tăng cường phụ thuộc kháng thể (cơ chế làm bệnh nặng hơn do nhiễm trùng thứ phát).
• Triệu chứng chính: Sau thời gian ủ bệnh 3–14 ngày (thường 4–7 ngày), xuất hiện sốt cao, đau đầu dữ dội, đau cơ·đau khớp (đau cơ xương), phát ban, chán ăn, buồn nôn/nôn. Ở một số người có thể xuất hiện chấm xuất huyết trên da, chảy máu lợi, chảy máu cam; khi bệnh nặng hơn, có thể tiến triển thành sốt xuất huyết dengue hoặc hội chứng sốc dengue gây thoát dịch và hạ huyết áp.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc chung: Hiện chưa có thuốc kháng vi-rút đặc hiệu được xác lập là phương pháp điều trị tiêu chuẩn có thể sử dụng; chủ yếu tiến hành điều trị hỗ trợ (supportive care).
• Xử trí giai đoạn cấp:
  • Bổ sung đủ dịch (đường uống hoặc truyền dịch tĩnh mạch khi cần) để phòng ngừa và điều chỉnh tình trạng mất nước, giảm thể tích tuần hoàn.
  • Hạ sốt: Khuyến cáo dùng paracetamol (như Tylenol). Chống chỉ định các thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) như aspirin và ibuprofen do làm tăng nguy cơ chảy máu.
  • Liệu pháp oxy và điều trị tích cực khi cần (duy trì huyết áp, điều chỉnh các thành phần máu và chất điện giải).
  • Khi chảy máu nặng hoặc không ổn định huyết động, tiến hành truyền máu thích hợp (huyết tương·tiểu cầu, v.v.) và điều trị tích cực.
• Tiêu chuẩn nhập viện: Nôn kéo dài, đau bụng dữ dội, chảy máu kéo dài, hạ huyết áp hoặc dấu hiệu sốc, giảm tiểu cầu/tăng cô đặc máu (hematocrit tăng) tiến triển nhanh, v.v.
• Quản lý sinh hoạt·lưu ý:
  • Nghỉ ngơi đầy đủ và uống đủ nước (khuyến cáo dùng dung dịch điện giải đường uống).
  • Dùng paracetamol để hạ sốt; cân nhắc ngừng sử dụng NSAIDs·thuốc chống đông·thuốc chống kết tập tiểu cầu (ví dụ: aspirin).
  • Nếu bệnh nặng lên (đau bụng dữ dội, nôn kéo dài, đi ngoài ra máu·tiểu ra máu, chảy máu kéo dài, chóng mặt·suy giảm ý thức, v.v.), hãy đến ngay phòng cấp cứu.
• Quản lý biến chứng: Khi xuất hiện biến chứng xuất huyết, không ổn định huyết động hoặc suy đa cơ quan, cần điều trị tích cực và phối hợp với chuyên khoa.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị (khuyến cáo mang theo):
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn·thuốc không kê đơn·thực phẩm bổ sung)
  • Tiền sử bệnh (đặc biệt là tiền sử nhiễm dengue trước đây, bệnh rối loạn đông máu, bệnh tim mạch, v.v.)
  • Ghi chép về nhiệt độ cơ thể và thay đổi triệu chứng gần đây (ngày bắt đầu sốt, có phát ban hay không, số lần nôn, v.v.)
  • Kết quả xét nghiệm gần đây (nếu có thể, bao gồm CBC, chất điện giải, xét nghiệm chức năng gan, v.v.)
• Những điều cần kiểm tra trước khi đến khám:
  • Thời điểm khởi phát triệu chứng (tính từ ngày bắt đầu sốt) — ảnh hưởng đến việc lựa chọn loại xét nghiệm chẩn đoán (NS1/PCR so với xét nghiệm kháng thể)
  • Tiền sử du lịch nước ngoài gần đây (khu vực nhiệt đới·cận nhiệt đới) hoặc tiền sử tiếp xúc với muỗi
• Ảnh·ghi chép cần cho bác sĩ xem khi khám ngoại trú:
  • Ảnh vùng da phát ban hoặc vùng nghi ngờ chảy máu
  • Nhật ký thay đổi triệu chứng (biểu đồ sốt, thay đổi về tiểu tiện/đại tiện, v.v.)

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Xét nghiệm phù hợp với các triệu chứng hiện tại (xét nghiệm máu, NS1, PCR, IgM/IgG) là gì?"
• "Nếu tôi đang dùng thuốc (ví dụ: thuốc huyết áp·thuốc chống đông, v.v.) thì có cần ngừng không?"
• "Tiêu chuẩn nhập viện là gì và khi xuất hiện triệu chứng nào thì tôi cần đến ngay phòng cấp cứu?"
• "Để giảm triệu chứng, tôi cần điều chỉnh những gì tại nhà và nên dùng thuốc nào?"

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Có thể phân biệt bằng xét nghiệm xem các triệu chứng lần này là nhiễm trùng lần đầu hay nhiễm trùng thứ phát không (cách diễn giải kết quả xét nghiệm IgM/IgG)?"
• "Bác sĩ có thể cho biết mức thay đổi của số lượng tiểu cầu và hematocrit đến mức nào thì cần nhập viện hoặc truyền máu không?"

(Tham khảo: Trong giai đoạn đầu, xét nghiệm kháng nguyên NS1 hoặc PCR vi-rút trong máu hữu ích cho chẩn đoán; vài ngày sau khi triệu chứng bắt đầu, có thể phát hiện kháng thể IgM/IgG. Trong giai đoạn cấp, điều quan trọng là tránh sử dụng các thuốc làm tăng nguy cơ chảy máu và bổ sung đủ nước.)