Bệnh histoplasma (Histoplasmosis) — Xác nhận tên bệnh
Bệnh histoplasma (tiếng Anh: Histoplasmosis) là tình trạng nhiễm trùng phổi và toàn thân do nấm thuộc chi Histoplasma gây ra. Bệnh được phân loại là nhiễm nấm, với biểu hiện lâm sàng đa dạng, từ nhiễm trùng phổi nhẹ đến nhiễm trùng lan tỏa (toàn thân) ở người suy giảm miễn dịch.
1) Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Nguyên nhân và sinh lý bệnh
- Nguyên nhân: Xảy ra do hít phải các loại nấm như Histoplasma capsulatum tồn tại trong đất, đặc biệt là đất bị ô nhiễm bởi phân dơi và phân chim.
- Sinh lý bệnh: Bào tử ở dạng sợi được hít vào, chuyển thành dạng nấm men trong phổi và sinh sôi bên trong đại thực bào. Từ nhiễm trùng phổi khu trú, nấm có thể lan rộng đến các cơ quan toàn thân như gan, lách, tủy xương và tuyến thượng thận thông qua hạch bạch huyết và đường máu.
- Triệu chứng chính
- Thể phổi cấp tính: Sốt, ho, đau ngực, khó thở, rét run — có thể nhẹ hoặc không có triệu chứng.
- Thể phổi khu trú mạn tính: Ho kéo dài, hụt hơi (khó thở khi gắng sức), sụt cân, mệt mỏi — có thể gây tổn thương phổi tiến triển tương tự bệnh phổi mạn tính.
- Thể lan tỏa (đặc biệt ở người suy giảm miễn dịch): Có thể nhanh chóng trở nặng với tình trạng sốt cao, suy nhược toàn thân, chán ăn, sụt cân, gan và lách to, thiếu máu và giảm bạch cầu do ức chế tủy xương, loét miệng, viêm màng não và tổn thương nhiều cơ quan.
- Dấu hiệu gợi ý chẩn đoán (tóm tắt)
- X-quang/CT ngực cho thấy thâm nhiễm phổi khu trú hoặc tổn thương dạng hạt lan tỏa (hình ảnh “hạt kê”).
- Chẩn đoán xác định: Nuôi cấy nấm (máu, dịch rửa phế quản-phế nang, mô), mô bệnh học (bắt gặp thể nấm men), xét nghiệm kháng nguyên trong nước tiểu/huyết thanh (nhạy ở thể lan tỏa), xét nghiệm huyết thanh học (xét nghiệm kháng thể).
2) Phương pháp điều trị và lưu ý
- Điều trị tiêu chuẩn (tóm tắt)
- Nhiễm trùng phổi cấp tính nhẹ, khu trú: Điều trị triệu chứng (thông thường bệnh tự hồi phục) hoặc cân nhắc dùng itraconazole đường uống trong thời gian ngắn đối với trường hợp nhẹ.
- Bệnh phổi từ mức độ trung bình trở lên hoặc người mắc bệnh phổi mạn tính: Itraconazole đường uống (thời gian điều trị kéo dài vài tháng).
- Viêm phổi nặng hoặc bệnh histoplasma lan tỏa: Điều trị tích cực ban đầu bằng amphotericin B truyền tĩnh mạch (thông thường là dạng lipid), sau khi ổn định thì chuyển sang itraconazole và duy trì tổng thời gian điều trị (ví dụ: từ vài tuần đến vài tháng trở lên).
- Người nhiễm HIV/người suy giảm miễn dịch nặng: Điều trị dẫn nhập bằng amphotericin B, sau đó điều trị duy trì bằng itraconazole (một số trường hợp cần điều trị ức chế lâu dài hoặc suốt đời; cân nhắc ngừng khi miễn dịch phục hồi).
- Các thuốc khác và liệu pháp thay thế
- Fluconazole có hiệu quả hạn chế đối với Histoplasma và mức độ khuyến cáo thấp. Các thuốc kháng nấm khác như bortezomib có thể được cân nhắc trong những tình huống chọn lọc.
- Thủ thuật/phẫu thuật
- Khi cần, có thể thực hiện các thủ thuật để xử trí biến chứng khu trú ở phổi (ví dụ: rò khí diện rộng, mủ màng phổi) hoặc sinh thiết để lấy mô từ vùng nhiễm trùng.
- Lưu ý về quản lý lối sống và tự chăm sóc
- Trong thời gian dùng thuốc, cần theo dõi chức năng gan (đặc biệt với thuốc nhóm azole) và tương tác thuốc (ví dụ: rifampicin, một số thuốc kháng retrovirus).
- Khi dùng amphotericin B, cần theo dõi chức năng thận và chất điện giải (đặc biệt là kali và magiê).
- Tiên lượng có thể xấu hơn nếu hút thuốc hoặc mắc bệnh phổi mạn tính nền, vì vậy nên cai thuốc lá và chăm sóc hô hấp.
- Biến chứng và tiên lượng
- Bệnh histoplasma lan tỏa không được điều trị có thể gây tử vong (đặc biệt ở người suy giảm miễn dịch).
- Thể phổi mạn tính có thể tiến triển thành xơ phổi và suy hô hấp.
- Khi được điều trị bằng thuốc kháng nấm thích hợp, tiên lượng thay đổi đáng kể tùy thuộc vào thể bệnh (nhẹ so với lan tỏa) và tình trạng miễn dịch của người bệnh.
3) Những điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng cần chuẩn bị (mang theo sẽ giúp ích cho việc khám và xét nghiệm)
- Danh sách các thuốc hiện đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, không kê đơn và thuốc Đông y)
- Tiền sử dị ứng (đặc biệt với thuốc kháng nấm, thuốc kháng sinh, v.v.)
- Bản sao kết quả xét nghiệm gần đây (X-quang/CT ngực, xét nghiệm máu, xét nghiệm HIV, số lượng CD4, v.v.)
- Ghi chép về thời điểm bắt đầu và diễn biến triệu chứng (kiểu sốt, tình trạng ho, đờm, khó thở có nặng lên hay không, thay đổi cân nặng)
- Tiền sử du lịch và phơi nhiễm: Tiền sử phơi nhiễm với hang động, hoạt động đào bới, trang trại, chim, phân dơi; nơi cư trú có thuộc vùng lưu hành bệnh hay không
- Thông tin liên quan đến tình trạng ức chế miễn dịch: Điều trị ung thư, sử dụng thuốc ức chế miễn dịch, tiền sử ghép tạng, có nhiễm HIV hay không
- Các xét nghiệm dự kiến khi khám ngoại trú
- X-quang hoặc CT ngực, xét nghiệm máu (công thức máu toàn bộ, chức năng gan và thận), xét nghiệm kháng nguyên trong nước tiểu, nuôi cấy máu/đờm/mô, khi cần có thể nội soi phế quản (rửa phế quản-phế nang) và sinh thiết
- Ví dụ câu hỏi trước khi khám ngoại trú (nên tự chuẩn bị trước)
- Các triệu chứng bắt đầu từ khi nào? Triệu chứng xảy ra liên tục hay từng lúc?
- Gần đây bạn có tiếp xúc với hang động, không gian dưới lòng đất, chim hoặc phân dơi không?
- Hiện bạn đang dùng những thuốc nào và bị dị ứng với những gì?
4) Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Kế hoạch điều trị bệnh của tôi (lựa chọn thuốc và thời gian điều trị) như thế nào?
- Tác dụng phụ chính và các hạng mục cần theo dõi của thuốc này (ví dụ: itraconazole, amphotericin B) là gì?
- Cần điều trị trong bao lâu và tiêu chí để đánh giá triệu chứng cải thiện là gì?
- Tiên lượng hoặc phương pháp điều trị sẽ thay đổi như thế nào tùy theo tình trạng miễn dịch của tôi (HIV/sử dụng thuốc ức chế miễn dịch, v.v.)?
- Do tương tác thuốc, tôi có cần thay đổi hoặc ngừng các thuốc đang dùng không?
5) Ví dụ câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Trong trường hợp của tôi (ví dụ: HIV dương tính và số lượng CD4 thấp, hoặc đang hóa trị), tôi có cần điều trị ức chế lâu dài (ví dụ: itraconazole suốt đời) không?
- Làm thế nào để phân biệt tổn thương quan sát thấy trên hình ảnh ngực là thay đổi do sẹo hay nhiễm trùng đang hoạt động, và có cần làm thêm xét nghiệm không?
Lưu ý: Việc chẩn đoán và điều trị thay đổi tùy theo tình trạng của từng người bệnh (tình trạng miễn dịch, bệnh nền, dị ứng thuốc, v.v.). Vui lòng trao đổi với bác sĩ phụ trách để được đánh giá chính xác và xây dựng kế hoạch điều trị.