Sốt vàng da

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Sốt vàng là bệnh nhiễm virus cấp tính do virus sốt vàng thuộc chi Flavivirus (nhóm arbovirus) gây ra, chủ yếu lưu hành ở châu Phi (phía nam Sahara) và Nam Mỹ, lây truyền qua muỗi (ví dụ: các loài thuộc chi Aedes).
• Tóm tắt sinh lý bệnh: Khi bị muỗi đốt, virus xâm nhập vào cơ thể, nhân lên ở niêm mạc và hạch bạch huyết, sau đó lan vào máu gây nhiễm virus huyết toàn thân (viremia). Bệnh có thể xâm lấn các cơ quan như gan (tế bào gan), thận và tim, đồng thời gây rối loạn đông máu, từ đó tiến triển thành vàng da và diễn biến xuất huyết.
• Triệu chứng chính: Thời gian ủ bệnh 3–6 ngày. Nhiều trường hợp nhiễm không có triệu chứng hoặc chỉ nhẹ. Thể nhẹ: sốt đột ngột, đau đầu, đau cơ, buồn nôn·nôn, đau bụng, đôi khi nhịp tim chậm. Một số trường hợp (khoảng 10–20%) tiến triển sang giai đoạn nhiễm độc (giai đoạn nặng), xuất hiện sốt cao, đau đầu dữ dội, nôn·đau bụng nghiêm trọng, vàng da, xuất huyết (ở niêm mạc·đường tiêu hóa, v.v.), suy thận·suy gan; tỷ lệ tử vong có thể cao.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc chung: Hiện chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu được thương mại hóa để trực tiếp loại bỏ virus sốt vàng, vì vậy việc điều trị hoàn toàn dựa vào điều trị hỗ trợ (điều trị triệu chứng).
• Điều trị giai đoạn cấp tính
  • Nhập viện và điều trị tích cực: Nếu có dấu hiệu nặng (xuất huyết, sốc, suy gan·suy thận cấp, giảm ý thức, v.v.), cần nhập viện ngay và được chăm sóc tại đơn vị hồi sức.
  • Kiểm soát dịch và huyết động: Khi hạ huyết áp, truyền dịch tĩnh mạch thích hợp; nếu cần, sử dụng thuốc tác động lên mạch máu.
  • Cầm máu và truyền máu: Nếu xuất huyết nặng, cân nhắc truyền các chế phẩm máu (huyết tương tươi đông lạnh, tiểu cầu, v.v.).
  • Khi suy thận: Nếu cần, tiến hành lọc máu (điều trị liều thấp/không điều trị).
  • Hạ sốt·kiểm soát đau: Khuyến cáo dùng acetaminophen (nếu có nguy cơ xuất huyết, tránh NSAIDs và aspirin).
  • Kiểm soát biến chứng nhiễm trùng: Khi xảy ra biến chứng do vi khuẩn, sử dụng kháng sinh thích hợp (theo đánh giá lâm sàng).
• Biện pháp dự phòng/y tế công cộng
  • Khi có ca bệnh, cách ly bệnh nhân để không bị muỗi đốt trong ít nhất 5 ngày kể từ khi bắt đầu có triệu chứng (ngăn tiếp xúc với muỗi) — nhằm phòng lây truyền thêm trong khu vực.
  • Tại vùng có dịch, tiêm vaccine và kiểm soát muỗi (diệt côn trùng, loại bỏ nơi sinh sản) là các biện pháp phòng ngừa cốt lõi.
• Vaccine
  • Tiêm một liều vaccine sống (dòng 17D) tạo miễn dịch ở phần lớn người tiêm. Hiệu quả bảo vệ xuất hiện trong khoảng 1 tuần sau tiêm; theo tiêu chuẩn của WHO, ở phần lớn mọi người, miễn dịch được xem là suốt đời. Tùy theo một số nhóm nguy cơ cao (người suy giảm miễn dịch, nhân viên phòng thí nghiệm, v.v.) hoặc quy định của quốc gia có thẩm quyền, đôi khi được khuyến cáo tiêm nhắc lại.
  • Chống chỉ định: Người bị ức chế miễn dịch nặng (ví dụ: đang điều trị ức chế miễn dịch liều cao), tiền sử quá mẫn nặng với vaccine sống đã biết, v.v. Mang thai nhìn chung là chống chỉ định, nhưng cần đánh giá nguy cơ·lợi ích.
  • Phản ứng bất lợi nặng hiếm gặp của vaccine: YEL-AVD (phản ứng toàn thân do virus liên quan đến vaccine sốt vàng), YEL-AND (bất thường thần kinh), v.v. (rất hiếm).
• Lưu ý khác: Người nghi mắc hoặc đã được xác nhận mắc sốt vàng có xu hướng chảy máu, vì vậy tránh thuốc chống đông·NSAID và chuẩn bị ứng phó cấp cứu khi cần.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng · nội dung khai thác bệnh sử · ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn·thuốc không kê đơn·thực phẩm bổ sung)
  • Tiền sử bệnh (đặc biệt là bệnh gây ức chế miễn dịch, ghép tạng, điều trị ung thư, tình trạng HIV, tình trạng mang thai)
  • Lịch sử du lịch gần đây (quốc gia·khu vực·thời gian lưu trú·ngày nhập cảnh·ngày xuất cảnh) và khả năng tiếp xúc với muỗi
  • Thời điểm khởi phát và diễn biến triệu chứng (ngày bắt đầu sốt, có hay không có vàng da·triệu chứng xuất huyết, v.v.)
  • Hồ sơ tiêm vaccine gần đây (bao gồm vaccine sốt vàng) và giấy chứng nhận tiêm vaccine (khi đi du lịch)
• Những tình huống cần báo trước cho phòng khám ngoại trú/khoa cấp cứu
  • Xuất huyết cấp tính (nôn ra máu, đi ngoài ra máu, chảy máu lợi, v.v.), thay đổi ý thức, sốt cao kéo dài, triệu chứng mất nước nặng·hạ huyết áp
• Ví dụ câu hỏi khai thác bệnh sử (để tự ghi chép)
  • Các triệu chứng bắt đầu từ khi nào? Sốt khoảng bao nhiêu độ?
  • Trong vòng 2 tuần gần đây, bạn có từng đến châu Phi (phía nam Sahara) hoặc Nam Mỹ không?
  • Bạn đã tiêm vaccine hoặc có giấy chứng nhận tiêm vaccine chưa?
  • Hiện bạn đang dùng những thuốc nào (đặc biệt là thuốc chống đông, NSAID, thuốc ức chế miễn dịch)?

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Tình trạng hiện tại của bệnh (đánh giá thể nhẹ hay nặng) và tiên lượng như thế nào?
• Có cần nhập viện hoặc làm xét nghiệm không? (ví dụ: xét nghiệm máu, xét nghiệm chức năng gan·thận, xét nghiệm đông máu, xét nghiệm PCR/kháng thể)
• Những thuốc nào có thể dùng để giảm triệu chứng (như thuốc hạ sốt) và những thuốc nào cần tránh?
• Nếu chưa tiêm vaccine, khuyến cáo tiêm và thời điểm tiêm như thế nào (khoảng cách tối thiểu cần tiêm trước khi đi du lịch)?

Ví dụ câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Gần đây tôi đã đến vùng đang có dịch; nếu bây giờ tiêm vaccine thì có còn ý nghĩa trong việc phòng nhiễm bệnh không? (khuyến cáo tùy theo thời gian còn lại trước chuyến đi)
• Nếu xuất hiện vàng da hoặc triệu chứng xuất huyết, tôi có cần đến khoa cấp cứu ngay không? Trong trường hợp cấp cứu, trước tiên cần thực hiện sơ cứu nào?

(Lưu ý: Nội dung trên nhằm bổ sung cho tư vấn của bác sĩ trước·sau khi khám; nếu triệu chứng nặng hoặc có dấu hiệu cấp cứu, hãy đến cơ sở y tế ngay.)