Ngộ độc khí carbon monoxide

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa và sinh lý bệnh: Carbon monoxide (CO) là một loại khí không màu, không mùi, liên kết với hemoglobin trong máu để tạo thành carboxyhemoglobin (COHb). Ái lực liên kết của CO với hemoglobin cao hơn oxy hàng chục lần, không chỉ làm giảm nhanh khả năng vận chuyển oxy mà còn khiến hemoglobin khó giải phóng oxy, gây thiếu oxy mô. Ngoài ra, CO có thể gây độc trực tiếp cho hệ thống hô hấp tế bào (ví dụ: cytochrome oxidase).
• Nguyên nhân chính: Quá trình đốt cháy không hoàn toàn (than tổ ong, khí gas, propane, thiết bị sưởi, khí thải ô tô, hiện trường hỏa hoạn), sử dụng thiết bị sưởi hoặc vận hành động cơ trong không gian kín, v.v.
• Triệu chứng (cấp tính/mạn tính): Đau đầu, chóng mặt, buồn nôn·nôn, khó thở, đau ngực, mạch nhanh, mất ý thức, rối loạn vận động·nhận thức. Phơi nhiễm mạn tính nhẹ có thể gây mệt mỏi, choáng váng, suy giảm trí nhớ và mất ngủ.
• Chỉ số mức độ nghiêm trọng: Nồng độ trong không khí và thời gian phơi nhiễm, nồng độ COHb trong máu (có ý nghĩa chẩn đoán). Người mang thai và người mắc bệnh tim mạch có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng ngay cả khi phơi nhiễm ở mức thấp hơn.

Phương pháp điều trị

• Xử trí ngay lập tức
  • Ngắt nguồn phơi nhiễm và đưa bệnh nhân đến nơi có không khí trong lành.
  • Cung cấp oxy 100% (mặt nạ không tái hít) — việc cung cấp oxy làm rút ngắn nhanh thời gian bán hủy của COHb.
  • Khi mất ý thức·ngừng thở, thực hiện hồi sức cơ bản (đảm bảo đường thở, hô hấp nhân tạo, ép tim ngoài lồng ngực).
• Điều trị tại bệnh viện
  • Liệu pháp oxy: Tiếp tục cung cấp oxy nồng độ cao (100%) để làm giảm COHb. Thời gian điều trị được quyết định dựa trên việc mất triệu chứng và mục tiêu COHb (ví dụ: thường <5–10%).
  • Liệu pháp oxy cao áp (HBO): Cân nhắc/khuyến cáo trong các trường hợp sau
    • Đã từng mất ý thức, có bất thường thần kinh (lú lẫn·co giật·động kinh, v.v.) hoặc ngất
    • COHb tăng cao rõ rệt (thông thường khoảng từ 25% trở lên ở người lớn; người mang thai có ngưỡng thấp hơn—một số khuyến cáo sử dụng ngưỡng từ 15–20% trở lên)
    • Có thiếu máu cơ tim hoặc rối loạn nhịp tim, khó thở dai dẳng
    • Được đánh giá là có nguy cơ cao bị tổn thương thần kinh khởi phát muộn
  • Theo dõi tim mạch·thần kinh: ECG, xét nghiệm troponin, theo dõi thần kinh.
  • Điều trị hỗ trợ: Ổn định huyết động, thông khí cơ học khi cần, điều trị biến chứng.
• Tiêu chí tiếp tục điều trị: Được quyết định dựa trên sự cải thiện triệu chứng, nồng độ COHb và tình trạng lâm sàng. Trong thai kỳ, việc điều trị tích cực hơn được áp dụng do nguy cơ gây hại cho thai nhi.
• Lưu ý (tự chăm sóc và khi cấp cứu)
  • Cung cấp oxy 100% càng sớm càng tốt, kể cả trong quá trình vận chuyển đến cơ sở y tế.
  • Máy đo độ bão hòa oxy mạch (máy đo SpO₂) cho kết quả cao giả do CO, vì vậy không đáng tin cậy trong trường hợp phơi nhiễm CO.
  • Loại bỏ nguồn phơi nhiễm và kiểm tra thiết bị (nồi hơi, thiết bị đốt nhiên liệu).

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng/tài liệu nên chuẩn bị hoặc mang theo
  • Danh sách các thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn·không kê đơn·thuốc y học cổ truyền Hàn Quốc)
  • Các bệnh đã mắc trước đây (bệnh tim mạch, bệnh mạch máu não, tình trạng mang thai)
  • Thông tin liên quan đến phơi nhiễm: thời điểm·địa điểm phơi nhiễm, thời gian phơi nhiễm ước tính, thiết bị đã sử dụng (nồi hơi·lò sưởi·lều, v.v.), có người khác ở cùng không gian hay không
  • Kết quả xét nghiệm đã nhận được tại phòng cấp cứu (hoặc bệnh viện khác) (khí máu động mạch/xét nghiệm COHb, ECG, hình ảnh lồng ngực, v.v.)
  • Diễn biến khi xuất hiện triệu chứng (thời điểm bắt đầu triệu chứng, diễn biến thay đổi)
• Tài liệu cần cho bác sĩ xem khi khám ngoại trú: Nồng độ COHb trước đây (nếu có thể), phiếu kết quả khám tại phòng cấp cứu, bản sao kết quả chụp chiếu/xét nghiệm
• Ví dụ câu hỏi (câu người bệnh có thể trực tiếp hỏi)
  • “Hiện tại nồng độ COHb của tôi là bao nhiêu và ý nghĩa của chỉ số này là gì?”
  • “Tôi có cần điều trị oxy cao áp không? Lợi ích và nguy cơ của điều trị là gì?”

Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• Tác dụng phụ chính của thuốc này (hoặc phương pháp điều trị này) là gì? (Ví dụ: tác dụng phụ của HBO, độc tính của oxy)
• Diễn biến dự kiến và tiên lượng dựa trên tình trạng của tôi (kết quả xét nghiệm) như thế nào?
• Sau khi xuất viện, tôi cần chú ý những triệu chứng nào và khi nào cần tái khám?
• Nếu đang mang thai, tôi có cần thực hiện thêm xét nghiệm nào vì thai nhi không?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Liên quan đến thai kỳ: “Tôi đã bị phơi nhiễm trong thai kỳ. Tiêu chí chỉ định đánh giá tình trạng thai nhi (siêu âm, theo dõi thai) hoặc điều trị oxy cao áp là gì?”
• Liên quan đến chỉ định/thời điểm điều trị: “Dựa trên COHb (hoặc các triệu chứng) của tôi, điều trị oxy cao áp có được khuyến cáo không? Nếu được khuyến cáo thì sẽ thực hiện bao nhiêu lần và ở áp suất nào?”

(Tóm tắt thông tin tham khảo/bổ sung) Chẩn đoán sử dụng phương pháp đo COHb trong máu động mạch (bao gồm cả phương pháp đo đồng thời các loại hemoglobin—co-oximetry), và cần thận trọng vì máy đo độ bão hòa oxy mạch tiêu chuẩn có thể nhầm CO thành độ bão hòa oxy. Các biến chứng bao gồm thiếu máu cơ tim cấp·rối loạn nhịp tim, các triệu chứng thần kinh khởi phát muộn (rối loạn nhận thức·thay đổi hành vi·hội chứng Parkinson, v.v.); nguy cơ tổn thương thai nhi cao khi mang thai. Phòng ngừa quan trọng bao gồm kiểm tra định kỳ thiết bị sưởi·nồi hơi, thông gió trong nhà và lắp đặt thiết bị phát hiện carbon monoxide.