COVID-19

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Nguyên nhân: SARS-CoV-2 (virus corona gây hội chứng hô hấp cấp tính nặng 2) xâm nhập và nhân lên sau khi gắn vào thụ thể ACE2 trên các tế bào biểu mô đường hô hấp. Nơi bùng phát ban đầu được cho là có nguồn gốc từ động vật.
• Sinh bệnh học: Virus nhân lên → gây tổn thương đường hô hấp trên, phổi và kích hoạt phản ứng viêm. Ở một số bệnh nhân, phản ứng miễn dịch quá mức (tăng cytokine) và khuynh hướng hình thành huyết khối đi kèm, gây tổn thương phổi nặng (ARDS) và rối loạn chức năng toàn thân.
• Triệu chứng chính: Sốt, ho, đau họng, khạc đờm, khó thở, đau cơ, đau đầu, mệt mỏi, giảm khứu giác·vị giác. Thời gian ủ bệnh trung bình 2–5 ngày (tối đa khoảng 14 ngày).
• Nhóm có nguy cơ biến chứng: Nguy cơ chuyển nặng tăng ở người cao tuổi và người có bệnh nền tim mạch, phổi, thận, gan, suy giảm miễn dịch, béo phì, đái tháo đường, v.v.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc chung: Trường hợp nhẹ được điều trị triệu chứng, cách ly và theo dõi; cân nhắc điều trị kháng virus sớm ở nhóm nguy cơ cao; trường hợp nặng được điều trị oxy, chống viêm, chống đông và chăm sóc tích cực.
• Thuốc kháng virus (hiệu quả và chỉ định có thể thay đổi tùy thời điểm và biến thể):
  • Trường hợp nhẹ nhưng thuộc nhóm nguy cơ cao (có nguy cơ tiến triển nặng): nirmatrelvir-ritonavir (đường uống, Paxlovid) — khuyến cáo dùng càng sớm càng tốt sau khi khởi phát triệu chứng (thông thường trong vòng 5 ngày). Cần kiểm tra tương tác thuốc trên diện rộng do ritonavir.
  • Thuốc kháng virus dùng đường tĩnh mạch: remdesivir (có điều kiện, phác đồ 3 ngày ở một số bệnh nhân ngoại trú và nội trú có nguy cơ cao) — cần truyền thuốc.
  • Thuốc thay thế: molnupiravir (đường uống) — sử dụng hạn chế khi không thể dùng thuốc khác (hiệu quả tương đối thấp hơn).
  • Thuốc kháng thể đơn dòng: Hiệu quả có thể giảm tùy theo biến thể cụ thể, do đó hiệu quả và khuyến cáo hiện tại có thể thay đổi (cần kiểm tra hướng dẫn y tế công cộng tại địa phương).
• Chống viêm/điều hòa miễn dịch:
  • Bệnh nhân cần điều trị oxy: dexamethasone 6 mg/ngày (hoặc liều tương đương), khuyến cáo tối đa 10 ngày (có bằng chứng làm giảm tỷ lệ tử vong ở bệnh nhân nặng).
  • Điều trị bổ sung có chọn lọc: Đánh giá việc sử dụng tocilizumab (thuốc ức chế IL-6) hoặc các thuốc khác ở bệnh nhân diễn tiến nặng nhanh và có chỉ dấu viêm cao.
• Chống đông:
  • Dự phòng huyết khối tắc mạch bằng liều tiêu chuẩn ở bệnh nhân nhập viện (trừ khi có chống chỉ định). Cân nhắc chống đông liều điều trị trong trường hợp nặng hoặc một số tình huống nhất định.
• Điều trị hỗ trợ:
  • Hạ sốt·giảm đau, bổ sung nước·dinh dưỡng, cung cấp oxy khi khó thở (thông khí không xâm lấn·xâm lấn, ECMO khi cần).
• Điều trị không được khuyến cáo:
  • Không khuyến cáo sử dụng thường quy các thuốc kháng virus·thuốc chống sốt rét chưa được phê duyệt (ví dụ: hydroxychloroquine), v.v.
• Phòng ngừa: Tiêm vaccine (liều cơ bản·liều tăng cường) là biện pháp quan trọng nhất để phòng bệnh nặng và tử vong.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng/thông tin cần chuẩn bị (khuyến cáo mang theo)
  • Ngày bắt đầu triệu chứng (hoặc ngày xét nghiệm dương tính)
  • Danh sách triệu chứng hiện tại và diễn biến (thân nhiệt, có hay không khó thở)
  • Độ bão hòa oxy (nếu có thể, ghi lại kết quả đo khi nghỉ ngơi·khi hoạt động)
  • Danh sách thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn·OTC·thuốc thảo dược)
  • Bệnh nền·kết quả xét nghiệm trước đây (như hình ảnh ngực·xét nghiệm máu gần đây)
  • Lịch sử tiêm chủng (vaccine COVID-19) và tiền sử nhiễm bệnh gần đây
• Thông tin cần cung cấp cho nhân viên y tế khi khám ngoại trú
  • Ngày bắt đầu triệu chứng, dấu hiệu nặng lên (khó thở·đau ngực·ngất·lú lẫn), tiền sử phơi nhiễm gần đây
  • Các thuốc đang dùng có liên quan đến CYP3A4 (có khả năng tương tác với ritonavir)
• Triệu chứng cần báo ngay (khuyến cáo đến cơ sở cấp cứu)
  • Khó thở nghiêm trọng, đau ngực hoặc cảm giác đè ép kéo dài, suy giảm ý thức·lú lẫn, tím tái (môi·mặt nhợt nhạt)
• Ví dụ câu hỏi (để bệnh nhân tự đánh giá·ghi chép)
  • Triệu chứng bắt đầu từ ngày nào và thân nhiệt thay đổi như thế nào?
  • Độ bão hòa oxy khi nghỉ ngơi có dưới 94% không?

Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• "Trong trường hợp của tôi, tôi có thể được dùng thuốc kháng virus (ví dụ: Paxlovid) không? Các tác dụng phụ hoặc tương tác thuốc là gì?"
• "Những triệu chứng·dấu hiệu nào cho thấy cần nhập viện? Khi nào tôi cần đến phòng cấp cứu?"
• "Tôi có cần điều chỉnh các thuốc đang dùng (ví dụ: statin, thuốc chống đông, thuốc chống lo âu, v.v.) do tương tác thuốc không?"
• "Sau khi hồi phục, tiêu chí cách ly·xuất viện·quay lại làm việc là gì?"

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "[Tên thuốc] tôi đang dùng có tương tác với ritonavir; khi kê Paxlovid thì cần điều chỉnh như thế nào?"
• "Sau khi nhiễm COVID-19, tôi bị mệt mỏi kéo dài/suy giảm trí nhớ (hoặc khó thở); khả năng đây là di chứng kéo dài (long COVID) là bao nhiêu, và kế hoạch xét nghiệm·phục hồi chức năng là gì?"

(Tham khảo) Khuyến cáo có thể thay đổi tùy từng khu vực và từng thời điểm. Vì vậy, cần kiểm tra hướng dẫn mới nhất của cơ sở khám chữa bệnh và cơ quan y tế để áp dụng các chỉ định thuốc kháng virus, tiêu chí cách ly, việc sử dụng kháng thể đơn dòng, v.v.