Sốt chikungunya

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Sốt chikungunya (Chikungunya fever) là bệnh sốt cấp tính do virus chikungunya (CHIKV) gây ra, chủ yếu lây truyền qua muỗi thuộc chi Aedes (muỗi vằn Aedes albopictus, muỗi Aedes aegypti và các loài khác). Các khu vực lưu hành chính gồm châu Á, châu Phi, Trung và Nam Mỹ.
• Nguyên nhân và sinh lý bệnh: Muỗi bị nhiễm virus do đốt người hoặc động vật hoang dã (ví dụ: khỉ), sau đó truyền virus khi đốt người. Virus xâm nhập qua da, lan truyền theo đường máu và gây viêm ở khớp cùng mô mềm, có thể dẫn đến các triệu chứng khớp cấp tính và mạn tính. Lây truyền qua đường hô hấp hoặc tiếp xúc giữa người với người không phổ biến, nhưng đã có báo cáo về các trường hợp liên quan đến truyền máu và lây truyền dọc, vì vậy cần thận trọng.
• Triệu chứng chính: Sau thời gian ủ bệnh từ 2–12 ngày, người bệnh có thể xuất hiện sốt cao (thường khoảng ~39–40°C), đau khớp dữ dội (thường đối xứng, ảnh hưởng nhiều khớp nhỏ và vừa), đau cơ, đau đầu, mệt mỏi, phát ban, buồn nôn và nôn.
• Đặc điểm lâm sàng: Do các triệu chứng tương tự sốt xuất huyết và Zika, cần chẩn đoán phân biệt. Sốt chikungunya có xu hướng gây đau khớp dữ dội hơn và kéo dài hơn (từ vài tháng đến vài năm), trong khi các biểu hiện xuất huyết nặng hiếm gặp. Triệu chứng khớp mạn tính thường gặp hơn ở người cao tuổi. Có thể xảy ra các biến chứng hiếm gặp như biến chứng thần kinh (viêm màng não, hội chứng Guillain-Barré), viêm cơ tim và viêm gan.
• Tóm tắt chẩn đoán (ngắn gọn): Trong giai đoạn cấp tính (thường là 5–7 ngày đầu kể từ khi phát bệnh), xét nghiệm RT‑PCR để phát hiện RNA của virus trong máu có hiệu quả; sau một tuần kể từ khi phát bệnh, xét nghiệm kháng thể IgM có thể hỗ trợ chẩn đoán.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc cơ bản: Theo thông tin được báo cáo hiện nay, chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu nào được xác lập là điều trị tiêu chuẩn; điều trị chủ yếu là điều trị triệu chứng.
• Điều trị bằng thuốc:
  • Hạ sốt·giảm đau: Trước tiên nên dùng acetaminophen (Tylenol). Trong giai đoạn cấp tính, nếu chưa thể chắc chắn loại trừ sốt xuất huyết, nên tạm thời tránh dùng NSAIDs (như ibuprofen) do nguy cơ xuất huyết, hoặc chỉ sử dụng sau khi tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị. Đối với các triệu chứng khớp mạn tính, có thể cân nhắc NSAIDs, thuốc giảm đau, đôi khi steroid tại chỗ hoặc tiêm khớp (theo đánh giá của bác sĩ).
  • Trong trường hợp có triệu chứng viêm khớp nặng, có thể quyết định sử dụng thuốc điều trị thấp khớp (ví dụ: thuốc chống viêm/DMARDs) sau khi tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa thấp khớp (khi bệnh chuyển thành mạn tính).
• Điều trị không dùng thuốc:
  • Nghỉ ngơi đầy đủ, uống đủ nước, vật lý trị liệu (khi cứng khớp hoặc suy giảm chức năng), liệu pháp nóng·lạnh (nhằm kiểm soát đau)
• Nhập viện và xử trí cấp cứu: Khi có các dấu hiệu nặng như triệu chứng thần kinh, khó thở, mất nước nghiêm trọng, dấu hiệu viêm cơ tim·suy gan hoặc triệu chứng xuất huyết, cần nhập viện điều trị và điều trị tích cực.
• Tiêm phòng/thuốc kháng virus: Hiện nay, vaccine thương mại được sử dụng rộng rãi và thuốc kháng virus đặc hiệu còn hạn chế (tình trạng nghiên cứu·cấp phép hoặc phê duyệt theo khu vực có thể thay đổi). Cần kiểm tra các khuyến cáo mới nhất của cơ quan y tế địa phương và hướng dẫn của chuyên gia.
• Các lưu ý khác:
  • Thận trọng khi sử dụng aspirin·thuốc chống viêm không steroid cho đến khi loại trừ nguy cơ xuất huyết.
  • Do cân nhắc nguy cơ liên quan đến truyền máu, có các hướng dẫn y tế khuyến cáo thời gian tạm ngừng hiến máu trong giai đoạn nhiễm trùng cấp tính (khác nhau tùy quốc gia).

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị (mang theo)
  • Danh sách tất cả các thuốc đang dùng gần đây (bao gồm thuốc không kê đơn) và liều dùng
  • Thông tin về các loại vaccine và lần truyền máu gần đây, tình trạng mang thai (của bản thân hoặc bạn đời)
  • Tiền sử du lịch (quốc gia·khu vực đã đến và thời điểm đến)
  • Ngày khởi phát triệu chứng và ghi chép nhiệt độ cơ thể (nếu có thể, ghi lại diễn biến sốt)
  • Ảnh phát ban·vùng khớp (nếu có thể)
  • Kết quả xét nghiệm trước đây (CBC, xét nghiệm chức năng gan và các xét nghiệm khác) hoặc phiếu kết quả xét nghiệm hiện tại
  • Tiền sử dị ứng và thông tin về bệnh mạn tính (tăng huyết áp, tiểu đường, bệnh tim và các bệnh khác)
• Các mục nên ghi chép về triệu chứng
  • Phân bố đau khớp (đối xứng/bất đối xứng), thời gian cứng khớp (như cứng khớp buổi sáng), mức độ đau (ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày)
  • Thời gian sốt kéo dài và đáp ứng với thuốc hạ sốt
  • Có hay không tình trạng xuất huyết·bầm tím·khó thở·thay đổi ý thức
• Các triệu chứng cần theo dõi cấp cứu trước khi khám ngoại trú (khuyến cáo đến phòng cấp cứu ngay lập tức)
  • Khó thở, suy giảm ý thức, đau ngực dữ dội, bất thường thần kinh cấp tính (co giật, liệt), xuất huyết nghiêm trọng, lượng nước tiểu giảm đột ngột

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Cần thực hiện những xét nghiệm nào để xác định chẩn đoán này (xét nghiệm máu, PCR, xét nghiệm kháng thể và các xét nghiệm khác)?"
• "Các tác dụng phụ chính và lưu ý của thuốc được kê đơn là gì?"
• "Tôi nên dùng thuốc nào trước để kiểm soát đau·sốt? Tôi có thể dùng NSAID không?"
• "Tiên lượng bệnh như thế nào? Nếu đau khớp kéo dài, tôi có thể được điều trị như thế nào?"
• "Từ khi nào tôi có thể trở lại các hoạt động hằng ngày (tập thể dục, quay lại làm việc, cho con bú, hiến máu và các hoạt động khác)?"

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với bệnh

• "Hiện tại, đau khớp có khả năng kéo dài không? Nếu bệnh khớp mạn tính tiếp diễn, bác sĩ khuyến nghị phương pháp điều trị chuyên khoa nào (tư vấn chuyên khoa thấp khớp, vật lý trị liệu, DMARDs và các phương pháp khác)?"
• "Nếu bị nhiễm bệnh trong thời kỳ mang thai (hoặc đang có kế hoạch mang thai), nguy cơ đối với thai nhi·trẻ sơ sinh ở mức nào, và có cần thực hiện thêm xét nghiệm hoặc theo dõi không?"