Sốt phát ban do chuột

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Là thuật ngữ chung chỉ các phản ứng bất thường trên da do thuốc gây ra, được gọi là “phát ban do thuốc”.
• Nguyên nhân và sinh lý bệnh:
  • Gần như mọi loại thuốc đều có thể là nguyên nhân, nhưng các thuốc thường gây ra gồm kháng sinh (penicillin, nhóm sulfonamide, v.v.), thuốc chống viêm giảm đau không steroid (NSAIDs), thuốc chống co giật (carbamazepine, phenytoin, v.v.), allopurinol, thuốc cản quang, v.v.
  • Phần lớn liên quan đến cơ chế miễn dịch, được chia thành phản ứng tức thì (ví dụ: mày đay, phản vệ, qua trung gian IgE) và phản ứng muộn (chủ yếu qua trung gian tế bào T). Phát ban do thuốc cố định có đặc điểm liên quan đến các tế bào T nhớ tồn lưu tại chỗ.
• Triệu chứng chính:
  • Đa dạng như phát ban (đỏ da, sẩn, dát, mụn mủ, v.v.), ngứa, tổn thương dạng bọng nước, hồng ban đa dạng (erythema multiforme), v.v.
  • Ví dụ theo hình thái: dạng phát ban (exanthematic/dạng lưu huỳnh), dạng mày đay (urticarial), dạng cố định (fixed), dạng giống trứng cá (acneiform), dạng bóng nước (vesicular/bullous), v.v.
  • Thời điểm xuất hiện: phản ứng tức thì xuất hiện trong vòng vài phút đến vài giờ sau khi dùng thuốc; phần lớn phát ban dạng sẩn và phản ứng muộn xuất hiện sau vài ngày đến vài tuần (ví dụ, DRESS hoặc SJS/TEN cần vài tuần mới xuất hiện).
  • Đặc điểm kinh điển: phân bố đối xứng và lan rộng, có xu hướng cải thiện khi ngừng thuốc gây ra (tuy nhiên, một số thuốc có thể tồn lưu trong cơ thể nên tình trạng cải thiện bị trì hoãn).

Phương pháp điều trị và lưu ý

• Nguyên tắc cơ bản
  • Ngừng thuốc bị nghi ngờ gây ra phản ứng (nếu có thể, ngay lập tức). Tuy nhiên, cần trao đổi với bác sĩ để quyết định có ngừng thuốc hay không dựa trên mức độ cần thiết và nguy cơ của thuốc (ví dụ: cân nhắc thuốc thay thế đối với kháng sinh, thuốc chống co giật, v.v.).
• Điều trị bảo tồn và điều trị bằng thuốc
  • Điều trị tại chỗ: sử dụng corticosteroid tại chỗ (mức độ nhẹ đến trung bình) và chất dưỡng ẩm để kiểm soát ngứa và viêm.
  • Điều trị toàn thân: sử dụng thuốc kháng histamine để giảm ngứa; trong trường hợp lan rộng hoặc nặng, có thể sử dụng corticosteroid đường uống trong thời gian ngắn (theo nhận định của bác sĩ).
  • Tổn thương dạng bóng nước và bong tróc da nặng (như SJS/TEN) cần nhập viện (ở mức độ khoa hồi sức tích cực/trung tâm bỏng), xử trí tổn thương biểu mô lan rộng, truyền dịch, điện giải, phòng ngừa nhiễm trùng và chăm sóc vết thương chuyên môn. Tùy từng trường hợp, có thể cân nhắc điều trị điều hòa miễn dịch như IVIG, cyclosporine, v.v.
  • DRESS (hội chứng quá mẫn do thuốc): cần sử dụng corticosteroid toàn thân và theo dõi chức năng các cơ quan (gan, thận, phổi, v.v.) trong thời gian dài.
• Liên quan đến xét nghiệm và quy trình chẩn đoán
  • Xét nghiệm phản ứng da (test áp da, test trong da, test da) hữu ích trong một số trường hợp phát ban (ví dụ: phát ban do thuốc cố định, mày đay, v.v.), nhưng có thể cho kết quả âm tính giả hoặc dương tính giả.
  • Test kích thích toàn thân (dùng lại thuốc đường uống) có giá trị chẩn đoán cao nhưng có nguy cơ (tái phát, nặng lên), vì vậy chỉ được thực hiện hạn chế theo nhận định của bác sĩ chuyên khoa.
• Lưu ý (đối với người bệnh)
  • Không tự ý ngừng các thuốc thiết yếu mà không có chỉ định của bác sĩ (ví dụ: thuốc điều trị lao, thuốc chống co giật, v.v.).
  • Khi có triệu chứng nặng (tổn thương niêm mạc, sốt cao, bong tróc da lan rộng, khó thở, mệt mỏi toàn thân, v.v.), cần đến ngay cơ sở y tế cấp cứu.
  • Không tái phơi nhiễm: ghi lại thuốc gây ra phản ứng (trong danh sách dị ứng thuốc, hồ sơ y tế, vòng tay cảnh báo thuốc, v.v.) và tránh dùng lại.
• Biến chứng
  • SJS/TEN, DRESS (tổn thương nhiều cơ quan), nhiễm khuẩn thứ phát, tăng sắc tố hoặc sẹo, v.v.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (đồ cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Những thứ cần mang theo
  • Danh sách tất cả các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, thuốc thảo dược Hàn Quốc và thực phẩm bổ sung) hoặc ảnh chụp bao bì thuốc
  • Ghi lại ngày bắt đầu phát ban và thời điểm các triệu chứng thay đổi (nếu có ảnh thì sẽ rất hữu ích)
  • Ghi lại các phản ứng tương tự với thuốc trước đây (nếu có: tên thuốc và thời điểm xảy ra)
  • Các bệnh mạn tính (gan, thận, tim, hen suyễn, bệnh miễn dịch) và tiền sử dị ứng
  • Ghi lại các mũi tiêm chủng, nhiễm trùng gần đây, thuốc mới bắt đầu dùng hoặc sản phẩm bôi ngoài da đã sử dụng
• Các xét nghiệm có thể được thực hiện khi khám ngoại trú
  • Xét nghiệm máu (CBC, chức năng gan và thận, chỉ số viêm), khi cần có thể sinh thiết da, xét nghiệm phản ứng da (test áp da, test trong da), test kích thích bằng thuốc theo nhận định của bác sĩ chuyên khoa (thực hiện thận trọng)
• Ví dụ câu hỏi khi khám ngoại trú (người bệnh nên tự chuẩn bị trước)
  • Phát ban bắt đầu từ khi nào và xuất hiện sau khi dùng thuốc nào?
  • Diễn biến theo thời gian của việc triệu chứng cải thiện hoặc nặng lên như thế nào?
  • Trước đây đã từng có phản ứng với cùng loại thuốc hoặc thuốc tương tự hay chưa?

Ví dụ các câu hỏi chung có thể hỏi bác sĩ

• Phát ban như thế này có thường là tác dụng phụ của thuốc này không?
• Có thể thực hiện xét nghiệm nào để xác định chắc chắn hơn loại thuốc gây ra phản ứng không?
• Có cần ngừng tất cả các thuốc đang dùng ngay lúc này không? Thuốc thay thế là gì?
• Tiên lượng như thế nào và có thể có những biến chứng nào?
• Trong sinh hoạt hằng ngày cần lưu ý những gì (dùng thuốc, chăm sóc da, hoạt động tại nơi làm việc, trường học, v.v.)?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp theo từng bệnh

• Khi nghi ngờ phát ban do thuốc cố định:
  • Phát ban này đã từng tái phát ở cùng một vị trí hay chưa? Có phương pháp nào để xác định thuốc gây ra phản ứng không?
• Khi nghi ngờ phản ứng nặng (dạng bóng nước, tổn thương niêm mạc, triệu chứng toàn thân):
  • Xin bác sĩ cho biết có cần nhập viện và điều trị chuyên sâu (trung tâm bỏng, điều trị nội trú) hay không, và những thuốc nào cần ngừng ngay lập tức?