Rối loạn triệu chứng cơ thể

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Rối loạn triệu chứng cơ thể (somatic symptom disorder) là một tình trạng tâm thần trong đó có một hoặc nhiều triệu chứng cơ thể, và phản ứng tâm lý quá mức đối với các triệu chứng đó (lo lắng, bất an, tiêu tốn quá nhiều thời gian và năng lượng) gây suy giảm chức năng chủ yếu. Trong nhiều trường hợp, không phát hiện được bệnh thực thể rõ ràng qua các xét nghiệm, hoặc người bệnh cảm thấy đau khổ khó có thể giải thích bằng bệnh đã phát hiện.
• Nguyên nhân·sinh lý bệnh: Các cơ chế chủ yếu bao gồm sự chú ý nội tâm quá mức đối với stress và cảm xúc tiêu cực, ức chế việc biểu đạt cảm xúc, và khuynh hướng nhận thức diễn giải tiêu cực các cảm giác cơ thể mơ hồ. Yếu tố tâm lý ảnh hưởng đến các mạch xử lý cảm giác và cảm xúc của não, khiến các cảm giác được nhận thức thành triệu chứng cơ thể hoặc làm triệu chứng nặng hơn.
• Triệu chứng chính (ví dụ): Đau đầu, đầy bụng·buồn nôn·nôn, cảm giác tức ngực·đau ngực·hồi hộp, chóng mặt, đau cơ·mệt mỏi, ra mồ hôi·khô miệng·đỏ bừng mặt, run tay·tê bì, rối loạn kinh nguyệt, v.v. Các triệu chứng có thể xuất hiện ở nhiều hệ cơ quan và thay đổi theo thời gian.
• Điểm chẩn đoán: Cần đánh giá không chỉ bản thân các triệu chứng cơ thể mà còn xem người bệnh có quá lo lắng về các triệu chứng đó hoặc lặp đi lặp lại yêu cầu xác nhận về mặt y tế hay không (quá lo lắng về sức khỏe, thực hiện quá nhiều xét nghiệm chẩn đoán, v.v.). Nhìn chung, các triệu chứng thường kéo dài từ 6 tháng trở lên (tùy theo tiêu chuẩn chẩn đoán).

Phương pháp điều trị

• Điều trị không dùng thuốc (khuyến cáo ban đầu)
  • Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT): Thay đổi cách diễn giải các cảm giác cơ thể và rèn luyện các chiến lược ứng phó với triệu chứng (chuyển hướng chú ý, thư giãn, tăng cường hoạt động, v.v.). Có hiệu quả trong cải thiện triệu chứng và chức năng.
  • Theo dõi ngoại trú định kỳ (duy trì lịch hẹn với bác sĩ điều trị vào thời gian·khoảng thời gian đã định) nhằm giảm các xét nghiệm không cần thiết và bảo đảm tính liên tục của điều trị.
  • Khuyến nghị quản lý stress, cải thiện lối sống như giấc ngủ·vận động·chế độ ăn uống, luyện thư giãn·kỹ thuật thở.
  • Có thể áp dụng phương pháp đa chuyên khoa khi cần (khoa Tâm thần, khoa Nội·Y học gia đình, vật lý trị liệu, v.v.).
• Điều trị bằng thuốc
  • Mục tiêu chính là làm giảm các triệu chứng trầm cảm·lo âu đi kèm. Có thể sử dụng thuốc ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRI) hoặc SNRI (ví dụ: sertraline, fluoxetine, venlafaxine, v.v.). Thuốc không làm các triệu chứng cơ thể biến mất hoàn toàn khi dùng đơn độc, nhưng có thể giúp cải thiện lo âu·khí sắc nói chung.
  • Nhóm benzodiazepine có thể được sử dụng để kiểm soát lo âu trong thời gian ngắn, nhưng không khuyến cáo sử dụng lâu dài do nguy cơ lệ thuộc·tác dụng phụ.
• Thủ thuật/phẫu thuật: Nếu xác định được bệnh thực thể thì tiến hành điều trị tương ứng. Điều trị bằng phẫu thuật không áp dụng cho bản thân rối loạn triệu chứng cơ thể.
• Lưu ý và nguy cơ biến chứng
  • Không được đơn giản quy kết người bệnh là “giả bệnh”.
  • Các xét nghiệm và điều trị lặp lại·không cần thiết làm tăng chi phí y tế, tác dụng phụ và nguy cơ tổn hại do can thiệp y khoa (iatrogenic harm).
  • Cần lưu ý trầm cảm·nguy cơ tự sát đi kèm và suy giảm chức năng (giảm hoạt động tại nơi làm việc·hoạt động xã hội).

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị (khuyến nghị mang theo)
  • Danh sách thuốc·thực phẩm bổ sung đang sử dụng (tên·liều lượng·thời gian dùng)
  • Kết quả các xét nghiệm đã thực hiện trước đây (xét nghiệm máu, xét nghiệm hình ảnh, v.v.) hoặc bản sao hồ sơ xét nghiệm
  • Nhật ký triệu chứng (khi nào, triệu chứng·mức độ nào, thời gian kéo dài, yếu tố gây ra·yếu tố làm giảm, ảnh hưởng đến chức năng hằng ngày)
  • Hồ sơ bệnh sử·tiền sử gia đình (bệnh tâm thần, bệnh cơ thể, v.v.)
  • Ghi chú ngắn về lối sống hiện tại (giấc ngủ·chế độ ăn uống·vận động·yếu tố gây stress)
• Thông tin hữu ích nên cung cấp cho bác sĩ khi khám ngoại trú
  • Thời điểm bắt đầu và diễn tiến ban đầu của triệu chứng
  • Những tình huống làm triệu chứng nặng hơn (stress·thiếu ngủ, v.v.)
  • Những hạn chế trong sinh hoạt hằng ngày do triệu chứng (nghỉ làm, giảm hoạt động xã hội, v.v.)
  • Các điều trị trước đây (thuốc·liệu pháp tâm lý) và việc có đáp ứng hay không

Ví dụ các câu hỏi chung nên hỏi bác sĩ

• “Làm thế nào để xác định liệu triệu chứng này có xuất phát từ một bệnh cơ thể nghiêm trọng hay không?”
• “Hiệu quả dự kiến và tác dụng phụ của các lựa chọn điều trị được khuyến nghị (liệu pháp tâm lý·thuốc) là gì?”
• “Tôi có cần làm thêm xét nghiệm không, hay có thể an toàn không làm thêm xét nghiệm nữa?”
• “Trong lối sống, tôi nên ưu tiên cải thiện điều gì?”
• “Thời gian điều trị và tiên lượng được dự kiến như thế nào?”

Ví dụ các câu hỏi tùy theo bệnh

• “Liệu pháp nhận thức hành vi được tiến hành cụ thể như thế nào, và có thể kỳ vọng đạt hiệu quả sau khoảng bao nhiêu buổi?”
• “Khi các triệu chứng hiện tại nặng, tiêu chí để bắt đầu điều trị bằng thuốc là gì (mức độ suy giảm chức năng hoặc có lo âu·trầm cảm đi kèm hay không)?”