Đau đầu do căng thẳng

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Đau đầu kiểu căng thẳng (Tension-type headache) là loại đau đầu nguyên phát phổ biến nhất, đặc trưng bởi cơn đau âm ỉ, siết chặt hai bên như có một dải băng quấn quanh đầu.
• Nguyên nhân·sinh lý bệnh:
  • Yếu tố ngoại biên: sự co kéo dài (căng cơ) của các cơ da đầu·cổ·vai và tình trạng gây đau ở cân cơ·mô mềm do sự co này (đau cơ·cân cơ ngoại biên).
  • Yếu tố trung ương: khi trở thành mạn tính, hiện tượng nhạy cảm hóa trung ương (central sensitization) có thể làm giảm ngưỡng đau.
  • Yếu tố khởi phát: căng thẳng, mệt mỏi, thiếu ngủ, lo âu·trầm cảm, tư thế xấu kéo dài, nghiến răng, lạm dụng caffeine·thuốc, v.v.
• Triệu chứng chính:
  • Không theo nhịp đập, có cảm giác nặng hoặc siết chặt.
  • Chủ yếu đau hai bên, mức độ nhẹ~vừa.
  • Không nặng hơn khi thực hiện các hoạt động thường ngày (khác với đau nửa đầu thường nặng hơn khi vận động).
  • Thường không buồn nôn·nôn (nếu có cũng hiếm). Thường không sợ ánh sáng·sợ tiếng động, hoặc chỉ có một trong hai triệu chứng này.
  • Có thể xuất hiện dưới dạng từng cơn (theo đợt) hoặc mạn tính (kéo dài hằng tuần/hằng ngày).

Phương pháp điều trị

• Điều trị cấp tính (khi lên cơn):
  • Thuốc giảm đau thông thường: paracetamol (Tylenol), thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs: ibuprofen, naproxen, v.v.). Sử dụng trong thời gian ngắn và với liều thấp nhất có hiệu quả nếu có thể.
  • Thuốc giãn cơ·điều trị tại chỗ: vật lý trị liệu·liệu pháp nhiệt, v.v. giúp thư giãn các cơ cổ·vai.
• Điều trị dự phòng (đối với người bệnh mạn tính·tần suất cao):
  • Thuốc: thuốc chống trầm cảm ba vòng (amitriptyline) là thuốc dự phòng được sử dụng rộng rãi nhất. Thuốc ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRIs) có hiệu quả hạn chế. Các lựa chọn khác như thuốc chống co giật hoặc thuốc giãn cơ có thể được cân nhắc tùy từng trường hợp.
  • Không dùng thuốc: liệu pháp nhận thức hành vi (CBT), liệu pháp thư giãn (hít thở sâu, kỹ thuật thư giãn cơ), kiểm soát căng thẳng, vệ sinh giấc ngủ, tập thể dục thường xuyên, vật lý trị liệu (kéo giãn·điều chỉnh vùng cổ·xương bả vai), điều chỉnh tư thế và cải thiện môi trường làm việc.
• Thủ thuật/phẫu thuật: Thông thường không cần thiết. Trong những trường hợp đặc biệt (khi kèm theo nguyên nhân khác), có thể cân nhắc phong bế thần kinh, v.v., nhưng đây không phải là phương pháp điều trị tiêu chuẩn.
• Lưu ý (nguy cơ biến chứng·lưu ý về tự chăm sóc):
  • Nếu sử dụng thuốc giảm đau quá mức để kiểm soát cơn đau (ví dụ: thường xuyên từ 10–15 ngày trở lên mỗi tháng), có thể xảy ra đau đầu do lạm dụng thuốc (đau đầu do thuốc).
  • Vì có khả năng kèm theo trầm cảm·lo âu khi bệnh trở thành mạn tính, cần đánh giá sức khỏe tâm thần.
  • Nếu cơn đau nhanh chóng trở nên nặng hơn hoặc có khiếm khuyết thần kinh (rối loạn thị lực, liệt, thay đổi ý thức), đau đầu đột ngột dữ dội nhất từ trước đến nay, sốt·cứng cổ, v.v., cần lập tức cấp cứu.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng·hồ sơ cần chuẩn bị:
  • Danh sách tất cả các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn·thuốc không kê đơn·thực phẩm bổ sung·thuốc y học cổ truyền)
  • Hồ sơ bệnh sử·phẫu thuật·dị ứng gần đây
  • Nhật ký đau đầu (nếu có thể, trong ít nhất 4 tuần vừa qua): ngày giờ xuất hiện, thời gian kéo dài, cường độ đau (0–10), tính chất đau (siết chặt/đè ép/theo nhịp đập, v.v.), vị trí (hai bên/một bên), triệu chứng kèm theo (buồn nôn/nhạy cảm với ánh sáng·âm thanh), yếu tố khởi phát, thuốc đã dùng và đáp ứng
  • Nếu có phim hoặc kết quả chụp trước đây (CT/MRI não) hay kết quả khám thần kinh, hãy mang theo
• Ví dụ về các nội dung nhân viên y tế có thể hỏi khi khám ngoại trú:
  • Đau đầu bắt đầu từ khi nào và diễn tiến như thế nào (hằng ngày? thỉnh thoảng? dần dần nặng hơn?)
  • Thời gian cơn đau đạt mức tối đa và thời gian kéo dài
  • Loại thuốc giảm đau đang dùng và tần suất sử dụng
  • Tình trạng giấc ngủ, căng thẳng, sử dụng caffeine·rượu, vấn đề nghề nghiệp·tư thế
  • Triệu chứng kèm theo (nôn, rối loạn thị lực, bất thường cảm giác, sốt, v.v.)

Ví dụ về các câu hỏi chung nên hỏi bác sĩ

• Hiệu quả dự kiến và tác dụng phụ của thuốc này là gì?
• Tôi cần dùng thuốc trong bao lâu? Cần lưu ý gì khi ngừng thuốc?
• Để phòng ngừa đau đầu do lạm dụng thuốc, tôi chỉ nên sử dụng thuốc giảm đau đến mức nào?
• Trong các thói quen sinh hoạt, tôi đặc biệt cần cải thiện điểm nào?
• Nếu bệnh trở thành mạn tính, tiên lượng sẽ như thế nào? Tiêu chí nào cho thấy cần điều trị dự phòng?

Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Đau đầu của tôi là dạng từng cơn (thỉnh thoảng) hay mạn tính (hằng tuần/hằng ngày)? Theo đó, tôi có cần dùng thuốc dự phòng không?
• Ngoài cải thiện căng thẳng·giấc ngủ, tôi có cần được khuyến nghị vật lý trị liệu hoặc xét nghiệm điện cơ (EMG), điều chỉnh nha khoa (nghiến răng) không?

Hướng dẫn ngắn bổ sung

• Nếu cơn đau nhanh chóng trở nên nặng hơn hoặc có các triệu chứng 'dấu hiệu cảnh báo' như bất thường thần kinh (bất thường về ngôn ngữ·thị lực·vận động·cảm giác), đau đầu dữ dội đột ngột, sốt·cứng cổ, v.v., khuyến cáo đến ngay phòng cấp cứu.