Quáng gà

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Đái dầm (Enuresis) là tình trạng vô thức tiểu tiện trong khi ngủ, dù đã đến độ tuổi có thể kiểm soát bàng quang (thường là sau 5 tuổi). Thường cân nhắc chẩn đoán nếu xảy ra thường xuyên từ 2 lần mỗi tuần trở lên.
• Phân loại: Được chia thành đái dầm nguyên phát (chưa từng kiểm soát được tiểu tiện kể từ khi sinh) và đái dầm thứ phát (tái phát sau khi đã kiểm soát được tiểu tiện ít nhất 6 tháng).
• Nguyên nhân chính và sinh lý bệnh:
  • Khuynh hướng di truyền (nguy cơ ở trẻ tăng khi có tiền sử gia đình; đã ghi nhận một số gen liên quan)
  • Chậm trưởng thành chức năng bàng quang (dung tích bàng quang/khả năng kiểm soát chưa trưởng thành)
  • Giảm bài tiết hormone chống bài niệu (ADH) vào ban đêm → tiểu nhiều trong khi ngủ (đa niệu ban đêm)
  • Vấn đề về sự thức tỉnh (arousal) (không thể thức dậy để đi tiểu) — tuy nhiên trong nhiều trường hợp, cấu trúc giấc ngủ vẫn bình thường
  • Hiếm khi, các bệnh thực thể của đường tiết niệu (hẹp niệu đạo, trào ngược bàng quang-niệu quản, v.v.) gây rối loạn tiểu tiện cả ban ngày và ban đêm (trường hợp này là đái dầm phức tạp)
• Triệu chứng chính:
  • Tiểu tiện trong khi ngủ sau 5 tuổi (đái dầm)
  • Nếu kèm theo tiểu không tự chủ hoặc rối loạn tiểu tiện ban ngày, có khả năng là đái dầm phức tạp (cần đánh giá thêm)

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc chung:
  • Thời điểm khuyến nghị bắt đầu điều trị: thường là sau 5 tuổi hoặc trước khi vào tiểu học. Do tỷ lệ tự khỏi khoảng 15% mỗi năm, cần xem xét diễn tiến theo độ tuổi.
  • Quản lý sinh hoạt cơ bản: hạn chế uống nước sau buổi tối, đi tiểu trước khi ngủ, đi tiêu đều đặn (điều trị táo bón), v.v. Không cha mẹ trách mắng hoặc đánh phạt trẻ; khuyến khích củng cố tích cực.
• Điều trị bằng thuốc:
  • Desmopressin (chất tương tự hormone chống bài niệu): có hiệu quả đối với đa niệu ban đêm (tỷ lệ đáp ứng khoảng 60–80%). Tuy nhiên, khả năng tái phát cao khi ngừng thuốc. Cần tuân thủ liều dùng và hạn chế nước do có nguy cơ hạ natri máu.
  • Imipramine (thuốc chống trầm cảm ba vòng): hiệu quả khoảng 60–70%. Cơ chế chính xác chưa rõ. Tỷ lệ tái phát cao khi ngừng thuốc; cần thận trọng ở trẻ em do các tác dụng phụ trên tim mạch (nguy cơ kháng cholinergic và rối loạn nhịp tim).
  • Oxybutynin (thuốc kháng muscarinic): thường không được sử dụng chủ yếu cho đái dầm nguyên phát. Có thể cân nhắc khi có các triệu chứng bàng quang tăng hoạt (tiểu nhiều lần, tiểu gấp, tiểu không tự chủ ban ngày). Tác dụng phụ: khô miệng, táo bón, đỏ bừng, chóng mặt, v.v.
• Liệu pháp hành vi / điều trị không dùng thuốc:
  • Chuông báo đái dầm (liệu pháp báo động): khi cảm biến độ ẩm hoạt động, chuông báo sẽ đánh thức trẻ để tạo phản xạ có điều kiện. Có hiệu quả ở trẻ từ 6–7 tuổi trở lên; sau 6 tháng điều trị, khoảng 80% cải thiện, tỷ lệ tái phát khoảng 30%. Cần sự hợp tác của gia đình trong vài tuần đầu.
  • Tạo động lực/củng cố tích cực (nhãn dán, khen ngợi, v.v.): thúc đẩy cải thiện dần dần trong thời gian dài.
  • Đánh thức trẻ khi đang ngủ (đánh thức theo lịch): có thể sử dụng như biện pháp hỗ trợ tạm thời.
• Xét nghiệm và thủ thuật bổ sung:
  • Khi kèm theo tiểu không tự chủ ban ngày, tiểu nhiều lần, tia nước tiểu yếu, nước tiểu tồn dư, nhiễm trùng đường tiết niệu tái diễn hoặc táo bón, cần thực hiện các xét nghiệm chuyên sâu như siêu âm, chụp bàng quang-niệu đạo khi tiểu, xét nghiệm niệu động học, v.v.
• Lưu ý (trong quá trình điều trị):
  • Không được trừng phạt hoặc gây cảm giác xấu hổ (gây ảnh hưởng tiêu cực về tâm lý).
  • Khi dùng desmopressin, cần hạn chế lượng nước uống và theo dõi rối loạn điện giải (đặc biệt trong giai đoạn đầu).
  • Khi sử dụng imipramine, cần chú ý đến điện tâm đồ (đặc biệt khi có tiền sử bệnh tim) và các tác dụng phụ.
  • Với liệu pháp báo động, gia đình cần đồng ý đánh thức trẻ vào ban đêm và hiệu quả ban đầu có thể xuất hiện chậm.

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Đồ dùng/thông tin cần ghi chép:
  • Danh sách các thuốc đang sử dụng (tên thuốc・liều dùng)
  • Kết quả xét nghiệm gần đây (nếu có xét nghiệm nước tiểu・xét nghiệm máu・siêu âm, v.v.)
  • Nhật ký tiểu tiện (tối thiểu 2–7 ngày): số lần tiểu ban ngày/ban đêm, lượng nước tiểu (ước tính), tần suất đái dầm, thời gian uống nước
  • Tình trạng táo bón và thói quen đi tiêu (đã kiểm soát đại tiện・tần suất)
  • Tiền sử nhiễm trùng đường tiết niệu, tiền sử phẫu thuật, tiền sử bệnh tim・bệnh thần kinh
  • Thói quen ngủ (giờ đi ngủ・các vấn đề liên quan đến độ sâu của giấc ngủ)
• Các mục chính bác sĩ sẽ hỏi khi khám (bệnh nhân/người chăm sóc nên ghi chép trước sẽ hữu ích):
  • Thời điểm bắt đầu và kiểu đái dầm (nguyên phát hay thứ phát)
  • Ban ngày có tiểu không tự chủ hoặc tiểu nhiều lần hay không
  • Tiền sử gia đình (cha mẹ có từng bị đái dầm hay không)
  • Tiền sử dùng thuốc・dị ứng
  • Các yếu tố gây căng thẳng về mặt xã hội・cảm xúc

Ví dụ các câu hỏi chung dành cho bác sĩ

• "Loại đái dầm của con tôi (nguyên phát/thứ phát, đơn giản/phức tạp) là gì?"
• "Các xét nghiệm ban đầu được khuyến nghị và lý do thực hiện là gì?"
• "Phương pháp điều trị đầu tiên được khuyến nghị cho con tôi (quản lý sinh hoạt・thuốc・liệu pháp báo động) là gì, và hiệu quả dự kiến cũng như thời gian điều trị khoảng bao lâu?"
• "Các tác dụng phụ chính của từng loại thuốc và phương pháp theo dõi là gì?"
• "Khả năng tái phát trong hoặc sau khi ngừng điều trị là bao nhiêu?"

Ví dụ các câu hỏi dành riêng cho bệnh

• "Lượng nước tiểu ban đêm của con tôi khá nhiều (đa niệu ban đêm), vậy sử dụng desmopressin có phù hợp không? Khi sử dụng cần hạn chế nước như thế nào?"
• "Ban ngày con tôi cũng bị tiểu nhiều lần/cảm giác buồn tiểu gấp (hoặc bị táo bón nặng), vậy có cần xét nghiệm bổ sung hoặc dùng thuốc (ví dụ: oxybutynin)・điều trị đại tiện không?"