ban đào

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Tình trạng xuất hiện phát ban trên da do phản ứng bất lợi do thuốc (phát ban do thuốc, ban do thuốc).
• Nguyên nhân chính: Nhiều loại thuốc có thể là nguyên nhân, chẳng hạn như thuốc kháng sinh (đặc biệt là beta-lactam và sulfonamide), thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs), thuốc chống co giật (ví dụ: phenytoin, carbamazepine), allopurinol. Việc đưa vào sử dụng các thuốc mới có thể làm thay đổi phân bố của các thuốc gây bệnh.
• Sinh bệnh học: Cơ chế qua trung gian miễn dịch (phản ứng quá mẫn tức thì hoặc quá mẫn muộn) và cơ chế không qua trung gian miễn dịch cùng tồn tại. Tùy theo loại, có thể gây tổn thương biểu bì và trung bì, hình thành bóng nước, hoặc tổn thương các cơ quan toàn thân.
• Triệu chứng và hình thái chính: Phát ban thường xuất hiện đột ngột, đối xứng và lan rộng. Tùy hình thái, có thể gồm phát ban dạng sởi (exanthematous), mề đay (urticarial), phát ban cố định do thuốc (fixed), dạng trứng cá/mụn mủ (acneiform/pustular), dạng bóng nước/mụn mủ, hồng ban đa dạng (erythema multiforme), dạng giống pemphigus (pemphigus-like). Một số trường hợp có tổn thương niêm mạc, sốt và các triệu chứng toàn thân.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc cơ bản: Ngừng thuốc bị nghi ngờ (nếu có thể thì ngừng ngay lập tức) và tránh dùng thuốc gây bệnh.
• Điều trị bằng thuốc
  • Nhẹ (phát ban khu trú hoặc giới hạn): Điều trị triệu chứng như corticosteroid bôi tại chỗ, chườm ướt lạnh.
  • Ngứa và mề đay: Thuốc kháng histamine (đường uống).
  • Viêm lan rộng hoặc nặng: Cân nhắc sử dụng corticosteroid đường uống (hoặc toàn thân) trong thời gian ngắn (do bác sĩ chuyên khoa quyết định).
  • Tổn thương dạng bóng nước nghiêm trọng hoặc nghi ngờ SJS/TEN: Nhập viện ngay, điều trị nội trú (điều trị hỗ trợ theo phác đồ, ngừng thuốc gây bệnh), phối hợp với chuyên khoa da liễu và các chuyên khoa liên quan. Việc sử dụng IVIG, cyclosporine hoặc các thuốc khác trong trường hợp nguy cơ cao do bác sĩ chuyên khoa quyết định.
  • Khi kèm theo phản vệ: Tiêm epinephrine ngay lập tức và điều trị cấp cứu.
• Thủ thuật/phẫu thuật: Nhìn chung không cần. Khi có biến chứng nặng, cần điều trị tại đơn vị chăm sóc tích cực.
• Quản lý sinh hoạt và lưu ý: Không tái tiếp xúc với thuốc bị nghi ngờ và các thuốc cùng nhóm hoặc tương tự, lập danh sách tất cả thuốc (bao gồm thuốc không kê đơn (OTC)), thuốc y học cổ truyền và thực phẩm bổ sung, khuyến nghị đeo thẻ nhận diện dị ứng y khoa (chẳng hạn như vòng tay).

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Đồ dùng và hồ sơ cần chuẩn bị
  • Danh sách tất cả các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, OTC, thực phẩm bổ sung và thuốc y học cổ truyền), cùng ngày bắt đầu dùng và liều lượng
  • Các thuốc mới bắt đầu dùng gần đây (ngày trước và sau khi kê thuốc) và mối liên quan về thời điểm với lúc xuất hiện triệu chứng
  • Tiền sử dị ứng thuốc và việc phát ban giống hoặc tương tự có tái phát hay không (xác định có phải phát ban cố định do thuốc hay không)
  • Ảnh chụp khi bắt đầu có triệu chứng (nhiều góc), ghi lại phân bố của phát ban (tính đối xứng, có tổn thương niêm mạc hay không) và các triệu chứng toàn thân (sốt, đau khớp, khó thở, v.v.)
  • Các kết quả xét nghiệm trước đây nếu có (xét nghiệm da, xét nghiệm máu, v.v.)
• Thông tin cốt lõi cần báo cho bác sĩ khi khám ngoại trú (ví dụ)
  • “Bác sĩ nghi ngờ loại thuốc nào là nguyên nhân gây phát ban này nhất?”
  • “Trong số các thuốc tôi mới bắt đầu dùng gần đây, tôi cần ngừng thuốc nào?”
• Ví dụ câu hỏi kiểm tra triệu chứng (bệnh nhân tự kiểm tra)
  • Có sốt, bóng nước hoặc đau ở niêm mạc miệng và mắt không?
  • Phát ban có tái phát nhiều lần tại một vị trí cụ thể không (phát ban cố định do thuốc)?

Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• Tác dụng phụ của thuốc này (bao gồm phát ban) cụ thể là những gì?
• Có thể xác định chắc chắn thuốc gây ra phát ban lần này không? Có cần làm thêm xét nghiệm (xét nghiệm da/xét nghiệm kích thích toàn thân) không?
• Có loại thuốc thay thế an toàn nào không?
• Nguy cơ tái phát ở mức nào, và nếu dùng lại thuốc thì nguy cơ xảy ra phản ứng nghiêm trọng (ví dụ: phản vệ, SJS/TEN) là như thế nào?
• Trong sinh hoạt hằng ngày, đặc biệt cần tránh những điều gì (ánh nắng, một số loại thực phẩm, v.v.)?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp theo từng bệnh

• Khi nghi ngờ phát ban cố định do thuốc: “Trước đây tôi có từng bị phát ban cùng hình dạng ở đúng vị trí này không? Nếu tránh thuốc đó thì vị trí này có không còn tái phát nữa không?”
• Khi có tổn thương dạng bóng nước/triệu chứng toàn thân hoặc tổn thương niêm mạc: “Khả năng phát ban này là hội chứng Stevens–Johnson (SJS) hoặc hoại tử thượng bì nhiễm độc (TEN) là bao nhiêu, và có cần nhập viện ngay không?”

Lưu ý bổ sung (tóm tắt)

• Hỗ trợ chẩn đoán: Khai thác bệnh sử là quan trọng nhất; xét nghiệm phản ứng da (như áp da/tiêm trong da) hữu ích trong phát ban cố định do thuốc, mề đay, nhạy cảm ánh sáng, v.v., nhưng có thể xảy ra dương tính giả/âm tính giả nên không phải là phương pháp xác định duy nhất. Xét nghiệm kích thích toàn thân (dùng lại thuốc) có độ chính xác chẩn đoán cao, nhưng có nguy cơ (phản ứng không do quá mẫn, âm tính giả do thời kỳ không đáp ứng (refractory period), v.v.), vì vậy cần được thực hiện thận trọng dưới sự giám sát của bác sĩ chuyên khoa.
• Biến chứng: Nhiễm trùng, tăng sắc tố và sẹo, phản ứng toàn thân nghiêm trọng (DRESS, SJS/TEN), khả năng xảy ra phản vệ.
• Phòng ngừa: Kiểm tra và ghi nhận tiền sử dị ứng trước khi dùng thuốc, thông báo tiền sử dùng thuốc cho nhân viên y tế, không sử dụng lại thuốc bị nghi ngờ và trao đổi về thuốc thay thế.