1) Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Nguyên nhân · sinh lý bệnh: Virus varicella-zoster (VZV) tiềm ẩn trong các hạch thần kinh sau khi gây bệnh thủy đậu ở thời thơ ấu. Khi miễn dịch qua trung gian tế bào (cell-mediated immunity) suy yếu, virus tái hoạt hóa, thoát ra từ hạch thần kinh liên quan, di chuyển dọc theo dây thần kinh đến da và gây viêm cục bộ cùng tổn thương thần kinh. Bệnh chủ yếu xảy ra ở các hạch thần kinh vùng lưng (ngực) hoặc vùng mặt (dây thần kinh sinh ba).
- Các yếu tố nguy cơ chính: tuổi cao (đặc biệt ≥50 tuổi), suy giảm miễn dịch (điều trị hóa trị, ghép tạng, sử dụng steroid·thuốc ức chế miễn dịch), HIV/AIDS, căng thẳng·bệnh cấp tính.
- Triệu chứng chính: đau·ngứa ran·giảm cảm giác 1–3 ngày trước khi phát ban (triệu chứng đau dây thần kinh) → ban đỏ và các mụn nước (bóng nước) thành từng đám khu trú ở một bên vùng da (dải da·dermatome), các mụn nước đóng vảy trong vòng 2–3 tuần. Có thể kèm sốt·đau đầu·mệt mỏi. Nếu cơn đau kéo dài trên 90 ngày sau khi tổn thương biến mất thì được định nghĩa là đau dây thần kinh sau zona (PHN). Cần lưu ý các thể đặc biệt như tổn thương quanh mắt (zona mắt), tổn thương quanh tai (hội chứng Ramsay Hunt).
2) Phương pháp điều trị
- Thuốc kháng virus (khuyến nghị dùng sớm; hiệu quả cao khi bắt đầu càng sớm càng tốt sau khi phát ban, thường trong vòng 72 giờ)
- Đường uống: valacyclovir 1 g 3 lần/ngày trong 7 ngày, famciclovir 500 mg 3 lần/ngày trong 7 ngày, hoặc acyclovir 800 mg 5 lần/ngày trong 7–10 ngày (lịch dùng thuốc tùy thuộc vào tình trạng của bệnh nhân).
- Trường hợp nặng·suy giảm miễn dịch·phát tán toàn thân: khuyến nghị nhập viện và dùng acyclovir đường tĩnh mạch (ví dụ: 10 mg/kg IV q8h).
- Kiểm soát đau
- Đau cấp tính giai đoạn đầu: thuốc chống viêm giảm đau không steroid (NSAIDs), acetaminophen, hoặc opioid trong thời gian ngắn nếu cần.
- Đau do bệnh lý thần kinh (cấp tính hoặc PHN): gabapentin, pregabalin, thuốc chống trầm cảm ba vòng (như amitriptyline), miếng dán lidocaine 5% tại chỗ, kem/miếng dán capsaicin (cần nắm rõ cách sử dụng).
- Trong trường hợp đau cấp tính nặng, cân nhắc phong bế thần kinh (phong bế ngoài màng cứng·phong bế hạch thần kinh) hoặc chuyển khám chuyên khoa giảm đau.
- Điều trị theo biến chứng
- Tổn thương mắt: lập tức chuyển khám bác sĩ chuyên khoa mắt + phối hợp dùng thuốc kháng virus.
- Ramsay Hunt (liệt mặt): phối hợp hội chẩn khoa tai mũi họng và thần kinh, dùng thuốc kháng virus·steroid (theo đánh giá của bác sĩ), v.v.
- Tiêm chủng
- Vắc xin zona tái tổ hợp (RZV, Shingrix): đối tượng được khuyến nghị nhìn chung là người trưởng thành từ 50 tuổi trở lên và một số người suy giảm miễn dịch nhất định (theo đánh giá của bác sĩ). Tiêm 2 liều (cách nhau 2–6 tháng).
- Vắc xin sống (ví dụ: Zostavax) không còn được khuyến nghị là lựa chọn đầu tay trong một số hướng dẫn (tùy theo tuổi và tình trạng).
- Điều trị hỗ trợ chung
- Giữ tổn thương sạch·khô, chú ý nhiễm khuẩn khi mụn nước bị vỡ, tránh tiếp xúc với các nhóm nguy cơ cao (phụ nữ mang thai·người suy giảm miễn dịch·trẻ sơ sinh) cho đến khi tổn thương đóng vảy.
- Liều thuốc kháng virus·thuốc giảm đau cần được điều chỉnh có cân nhắc đến chức năng thận (creatinine).
3) Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng cần chuẩn bị (khuyến nghị mang theo)
- Ghi lại ngày bắt đầu triệu chứng (ngày phát ban đầu tiên)
- Ảnh chụp tổn thương (nhiều góc, diễn biến theo từng ngày)
- Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc ức chế miễn dịch, thuốc chống đông máu, v.v.)
- Tiền sử bệnh: bệnh mạn tính (đái tháo đường, suy thận, ung thư, HIV), tiền sử hóa trị·ghép tạng gần đây, khả năng mang thai
- Nếu có, mang theo kết quả xét nghiệm gần đây (chức năng thận, CBC, tình trạng miễn dịch, v.v.)
- Tiền sử dị ứng (thuốc)
- Các câu hỏi nên trả lời trước khi khám ngoại trú (bệnh nhân tự kiểm tra)
- Phát ban bắt đầu từ khi nào?
- Mức độ đau (0–10), tính chất (đau nhói/đau rát/liên tục), có khu trú ở một bên hay không
- Có sốt·triệu chứng toàn thân hay không
- Có tổn thương quanh mắt·tai hay không?
- Có suy giảm miễn dịch (steroid·thuốc hóa trị·ghép tạng·HIV) hay không
- Tài liệu cần cung cấp cho nhân viên y tế: danh sách thuốc, ảnh chụp, các chỉ số xét nghiệm gần đây, lịch sử tiêm chủng (vắc xin thủy đậu·zona)
4) Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Tác dụng phụ dự kiến của thuốc này (thuốc kháng virus) và những điều cần chú ý khi dùng là gì?
- Tiên lượng cơn đau (triệu chứng) của tôi như thế nào? Nguy cơ bị đau dây thần kinh sau zona ở mức nào?
- Cần chú ý những gì trong sinh hoạt hằng ngày·tại nơi làm việc·khi tiếp xúc với gia đình, v.v.?
- Khi nào cần tái khám/nhập viện nếu cần thiết?
5) Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Tôi có tổn thương quanh mắt (hoặc trên chính mắt). Để phòng ngừa mù lòa, ngay bây giờ cần khám mắt và điều trị gì?
- Tôi đang dùng thuốc ức chế miễn dịch (hoặc gần đây đã điều trị hóa trị), tôi có cần điều trị nội trú (thuốc kháng virus IV) không?
- Sau khi hồi phục khỏi bệnh zona, tôi có thể tiêm vắc xin zona (Shingrix) khi nào? (Hỏi về tiêu chuẩn·thời điểm)