Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Nguyên nhân: Nhiễm virus herpes simplex (HSV) type 1 (chủ yếu gây herpes môi) hoặc type 2 (chủ yếu gây herpes sinh dục). Virus tiềm ẩn trong các hạch thần kinh cảm giác ngoại biên (ví dụ: hạch sinh ba, hạch cùng) và tái hoạt hóa sau đó.
- Tóm tắt sinh lý bệnh: Sau nhiễm trùng ban đầu (nhiễm trùng tiên phát), virus tiềm ẩn trong hạch thần kinh và tái hoạt hóa do các yếu tố khởi phát như sốt, tia cực tím, căng thẳng, suy giảm miễn dịch, chấn thương, kinh nguyệt…, gây tổn thương khu trú ở da và niêm mạc. Hiếm khi có thể xảy ra biến chứng ở hệ thần kinh (viêm não do herpes simplex), mắt (viêm giác mạc) hoặc toàn thân (nhiễm trùng toàn thân ở trẻ sơ sinh và người suy giảm miễn dịch).
- Triệu chứng chính: Ngứa, nóng rát, cảm giác châm chích trước khi tổn thương xuất hiện (triệu chứng báo trước), các mụn nước nhỏ thành cụm trên nền ban đỏ, mụn mủ → hình thành vảy và lành. Nhiễm trùng tiên phát có thể kèm theo các triệu chứng toàn thân như sốt, đau đầu, đau cơ. Tái phát thường khu trú và nhẹ, lành trong vòng 1–2 tuần. Tần suất tái phát trung bình khác nhau nhiều tùy từng người, nhưng khoảng 1 lần mỗi năm là thường gặp.
Phương pháp điều trị
- Nguyên tắc chung: Hầu hết các tổn thương nhẹ sẽ tự lành. Thuốc kháng virus được sử dụng để giảm triệu chứng và phòng ngừa biến chứng. Nhiễm trùng tiên phát nặng, người suy giảm miễn dịch, nhiễm trùng hệ thần kinh, mắt hoặc trẻ sơ sinh cần được điều trị tích cực bằng thuốc kháng virus (thường là đường tĩnh mạch).
- Điều trị bằng thuốc (các ví dụ tiêu biểu và thường được khuyến nghị)
- Tái phát nhẹ/thông thường: Thuốc kháng virus đường uống (valaciclovir/valacyclovir/famciclovir hoặc acyclovir). Ví dụ: valacyclovir 500 mg PO ngày 1 lần (điều trị ức chế) hoặc phác đồ liều cao ngắn ngày khi tái phát; acyclovir 400 mg PO TID, v.v. (theo đơn của bác sĩ). Có thể sử dụng thuốc mỡ bôi ngoài da (kem acyclovir) để giảm triệu chứng và điều trị các tổn thương nhẹ.
- Nhiễm trùng tiên phát, nặng, toàn thân hoặc ở người suy giảm miễn dịch: Acyclovir đường tĩnh mạch (thông thường 5–10 mg/kg IV q8h, thời gian điều trị được quyết định tùy theo tình trạng bệnh nhân). HSV ở trẻ sơ sinh thường được điều trị bằng acyclovir IV liều cao theo tiêu chuẩn (ví dụ: 20 mg/kg q8h, trong 14–21 ngày, v.v.).
- Điều trị ức chế (khi tái phát thường xuyên): valacyclovir 500 mg PO ngày 1 lần hoặc 1 g PO ngày 1 lần (theo đánh giá của bác sĩ), hoặc acyclovir 400 mg PO BID, v.v.; dùng liều thấp kéo dài để giảm tái phát.
- Điều trị không dùng thuốc/tự chăm sóc: Giữ tổn thương sạch và khô, dùng thuốc giảm đau khi đau (acetaminophen/NSAID), chườm lạnh tại chỗ, không nặn mụn nước và giữ vệ sinh tay nghiêm ngặt. Khi có tổn thương ở bộ phận sinh dục, không quan hệ tình dục cho đến khi tổn thương lành.
- Lưu ý đặc biệt: Nếu có triệu chứng ở mắt (đỏ mắt, giảm thị lực, đau mắt), cần khám chuyên khoa mắt ngay. Không sử dụng thuốc bôi corticosteroid tại vùng nhiễm trùng (cấm sử dụng nếu không có chỉ định của bác sĩ). Người mang thai, trẻ sơ sinh và người suy giảm miễn dịch cần tuân theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (ví dụ về vật dụng cần chuẩn bị và nội dung khai thác bệnh sử)
- Vật dụng/tài liệu cần chuẩn bị
- Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung) cùng hồ sơ dị ứng thuốc
- Kết quả xét nghiệm gần đây (nếu có), kết quả xét nghiệm HSV trước đây (kháng thể, PCR)
- Ngày bắt đầu triệu chứng và diễn biến, tần suất và thời gian tái phát trước đây, ảnh khi có triệu chứng tương tự (ảnh chụp bằng điện thoại rất hữu ích)
- Tình trạng mang thai (ở nữ giới), có quan hệ tình dục gần đây hay không và có sử dụng bao cao su hay không
- Tình trạng suy giảm miễn dịch (điều trị hóa trị, dùng thuốc ức chế miễn dịch, HIV, v.v.)
- Những điểm chính cần giải thích với bác sĩ khi khám ngoại trú (ví dụ)
- Thời điểm xuất hiện triệu chứng lần đầu và diễn biến (có hay không có triệu chứng toàn thân)
- Có thường xuyên tái phát hay không (tần suất hằng năm), triệu chứng có trở nên nặng hơn hay không
- Sốt, mệt mỏi, triệu chứng ở mắt gần đây và tình trạng mang thai
- Gần đây có dùng thuốc kháng virus hay không và hiệu quả của thuốc
Các ví dụ về câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Các tác dụng phụ chính và lưu ý của thuốc này (thuốc kháng virus được kê đơn) là gì?
- Tiên lượng trong trường hợp của tôi như thế nào và làm thế nào để giảm tái phát?
- Trong sinh hoạt hằng ngày có hoạt động nào đặc biệt cần tránh không (ví dụ: tia cực tím, bơi lội, quan hệ tình dục, v.v.)?
- Sau thời gian điều trị có cần làm thêm xét nghiệm không?
Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Tôi nghi ngờ bị herpes simplex sinh dục khi đang mang thai; phương thức sinh (sinh thường so với sinh mổ) được quyết định như thế nào?
- Khi tái phát thường xuyên, có cần điều trị ức chế (dùng thuốc kháng virus dài hạn) không? Nếu cần, thời gian dự kiến và tác dụng phụ là gì?
Hướng dẫn bổ sung ngắn gọn (lưu ý và biến chứng)
- Lưu ý: Khi có tổn thương, tránh tiếp xúc trực tiếp (hôn, quan hệ tình dục), dùng chung bát đĩa, son dưỡng môi và khăn; rửa tay thường xuyên để ngăn lây truyền. Phòng tránh để tổn thương lan sang mắt (không dụi mắt bằng tay). Người suy giảm miễn dịch, trẻ sơ sinh và phụ nữ mang thai cần lập tức tham khảo ý kiến nhân viên y tế.
- Biến chứng: Có thể xảy ra viêm não do herpes simplex (đặc biệt là HSV-1), lan rộng trên da không có mụn nước và giống bệnh sởi (đặc biệt là eczema herpeticum ở người bị viêm da dị ứng), nhiễm trùng mắt (viêm giác mạc), nhiễm trùng nặng ở trẻ sơ sinh và các vấn đề về đường tiết niệu, niệu đạo do nhiễm trùng vùng sinh dục.