Viêm cân gan chân

1) Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Viêm cân gan chân (Plantar fasciitis) là tình trạng dải mô sợi dày (cân gan chân), bắt đầu từ xương gót và lan về phía trước lòng bàn chân, bị tổn thương vi thể, viêm hoặc thay đổi thoái hóa do quá tải lặp đi lặp lại, gây đau gót chân.
• Nguyên nhân chính: Đi bộ, chạy, nhảy quá mức (leo cầu thang, leo núi, chạy bộ, aerobic, v.v.) hoặc đột ngột tăng mức độ vận động, béo phì (ở người trung niên), giày dép không phù hợp (đế cứng, gót quá thấp, giày quá chật), giày cao gót, bàn chân bẹt hoặc bàn chân vòm cao, chấn thương, các bệnh nền như đái tháo đường và viêm khớp. Tỷ lệ mắc ở nữ cao hơn nam (khoảng gấp 2 lần).
• Sinh lý bệnh: Sức căng lặp đi lặp lại gây ra các vết rách vi thể và xơ hóa (thay đổi thoái hóa) ở cân gan chân; trong giai đoạn cấp tính có thể kèm phản ứng viêm, nhưng khi trở thành mạn tính, dấu hiệu viêm ít hơn và thay đổi thoái hóa chiếm ưu thế. Nếu kèm theo co ngắn gân Achilles, cân gan chân sẽ chịu thêm áp lực.
• Triệu chứng điển hình: Đau gót chân dữ dội (đặc biệt ở vùng mặt trong gót chân) và đau khi ấn tại chỗ khi bước những bước đầu tiên vào buổi sáng hoặc sau thời gian nghỉ dài. Khi bệnh tiến triển, cơn đau nặng hơn sau khi đi bộ lâu hoặc vận động. Có thể kèm teo lớp mỡ gót chân hoặc co ngắn gân Achilles.
• Chẩn đoán phân biệt: Teo lớp mỡ gan chân, viêm bao hoạt dịch phía sau, gãy mỏi xương gót, đứt/viêm gân Achilles, bệnh lý thần kinh hoặc u dây thần kinh, v.v.

2) Phương pháp điều trị

• Điều trị bảo tồn (có hiệu quả ở hầu hết bệnh nhân; hơn khoảng 90% hồi phục)
  • Nghỉ ngơi và điều chỉnh hoạt động: Giảm các hoạt động gây đau (chạy đường dài, nhảy, v.v.) và thay thế bằng các bài tập ít tác động (bơi, đạp xe).
  • Kiểm soát cân nặng: Giảm cân để giảm tải lên bàn chân.
  • Giày dép và dụng cụ hỗ trợ: Mang giày rộng rãi, có đệm và gót hơi cao. Tùy theo bàn chân bẹt/bàn chân vòm cao, có thể kê lót giày chỉnh hình theo yêu cầu (orthotic).
  • Kéo giãn cân gan chân và gân Achilles: Kéo giãn và xoa bóp thường xuyên (nhiều lần mỗi ngày), tự ấn huyệt.
  • Nẹp hỗ trợ ban đêm (night splint): Duy trì cân gan chân ở trạng thái được kéo giãn suốt đêm để giảm đau buổi sáng — thường được khuyến nghị đeo liên tục trong 2–3 tháng.
  • Băng dán (băng dán gân Achilles/cân gan chân) và cốc silicon lót gót: Giúp giảm đau cấp tính.
  • Vật lý trị liệu: Thực hiện điều trị bằng tay cùng với các liệu pháp hỗ trợ như ngâm tương phản, siêu âm và điện trị liệu.
  • Thuốc: Dùng thuốc chống viêm giảm đau không steroid (NSAIDs) để kiểm soát đau ngắn hạn (trong giai đoạn đầu khi nghi ngờ đau do viêm).
• Điều trị can thiệp
  • Tiêm steroid: Sử dụng hạn chế — có hiệu quả nhưng cần thận trọng vì tiêm lặp lại có nguy cơ gây đứt cân gan chân và teo lớp mỡ gót chân.
  • Điều trị bằng sóng xung kích ngoài cơ thể (ESWT): Cân nhắc khi không đáp ứng với điều trị bảo tồn — một số bệnh nhân được ghi nhận có cải thiện đau.
  • PRP (huyết tương giàu tiểu cầu tự thân), v.v.: Kết quả nghiên cứu khác nhau nên được cân nhắc lựa chọn tùy trường hợp.
• Điều trị phẫu thuật
  • Khi tình trạng đau dữ dội và suy giảm chức năng vẫn kéo dài dù đã tiếp tục điều trị bảo tồn (điều trị không phẫu thuật) trong hơn 6 tháng, có thể cân nhắc phẫu thuật như cắt một phần cân gan chân (phẫu thuật giải phóng cân gan chân). Có khả năng xảy ra biến chứng sau phẫu thuật (rối loạn cảm giác, vấn đề về vết thương, giảm đau không đầy đủ, v.v.).
• Lưu ý về nguy cơ biến chứng và tự chăm sóc
  • Tiêm steroid lặp lại có thể gây đứt cân gan chân và teo lớp mỡ, vì vậy cần hạn chế tối đa.
  • Khi đau dữ dội, không nên cố tiếp tục hoạt động quá sức mà hãy trao đổi với bác sĩ về kế hoạch điều trị.
  • Cần duy trì lâu dài việc giảm cân, mang giày phù hợp và kéo giãn thường xuyên để giảm tái phát.
  • Nếu trở thành mạn tính, sự thay đổi kiểu đi có thể gây thêm áp lực lên các khớp khác (đầu gối, khớp háng, thắt lưng).

3) Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng nên mang theo
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc chống đông máu và thuốc chống kết tập tiểu cầu) cùng tiền sử dị ứng.
  • Tiền sử điều trị tại khoa chỉnh hình/điều trị vật lý trị liệu/điều trị tiêm (thời điểm và đã được điều trị gì).
  • Ảnh chụp đôi giày gần đây (đôi giày thường mang), thông tin về việc có sử dụng lót giày hay không.
  • Nhật ký đau (thời điểm đau nặng, bước chân đầu tiên vào buổi sáng, sau khi vận động, mức độ đau (VAS) và thời gian kéo dài).
  • Kết quả kiểm tra trước đây (nếu có, như X-quang, siêu âm, MRI, v.v.).
• Thông tin cung cấp cho bác sĩ khi khám ngoại trú
  • Thời điểm bắt đầu và diễn biến triệu chứng (cấp tính hay từ từ), các yếu tố làm nặng và làm giảm triệu chứng.
  • Nghề nghiệp (có phải đứng lâu hay không), thói quen vận động (lượng vận động mỗi tuần, môn thể thao).
• Những điều bác sĩ có thể hỏi khi khám ngoại trú
  • Vị trí đau (vị trí chính xác), hình dạng bàn chân (bàn chân bẹt/bàn chân vòm cao), kiểu đau ban đêm/buổi sáng, mức độ đáp ứng với các điều trị trước đây.

4) Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Hiệu quả dự kiến và các tác dụng phụ thường gặp của thuốc (hoặc mũi tiêm) này là gì?
• Tiên lượng tình trạng của tôi như thế nào và thông thường mất bao lâu để hồi phục?
• Trong sinh hoạt hằng ngày, tôi nên tránh những hoạt động nào hoặc nên tập những bài tập nào?
• Khi nào bác sĩ khuyến nghị thực hiện thêm các kiểm tra (X-quang, siêu âm, MRI)?
• Tôi cần kiên trì điều trị bảo tồn (điều chỉnh giày, lót giày, kéo giãn, v.v.) trong bao lâu?

5) Ví dụ các câu hỏi tùy theo bệnh

• Lót giày chỉnh hình theo yêu cầu (orthotic) phù hợp với hình dạng bàn chân của tôi (bàn chân bẹt/bàn chân vòm cao) có giúp ích không? Nếu cần, bác sĩ khuyến nghị loại nào?
• Tôi đã được tiêm steroid nhưng cơn đau tái phát. Tiêm thêm có an toàn không, hay nên cân nhắc biện pháp can thiệp khác (ESWT, PRP)?

Hết.