Rối loạn khứu giác, vị giác

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Rối loạn khứu giác (anosmia, hyposmia) là tình trạng hoàn toàn không cảm nhận được hoặc chỉ cảm nhận được một phần mùi; rối loạn vị giác là sự suy giảm hoặc bất thường của cảm giác vị (vị ngọt, mặn, đắng, chua). Tình trạng giảm vị của thức ăn (hương vị) do bất thường về khứu giác khá thường gặp.
• Nguyên nhân chính
  • Nguyên nhân dẫn truyền: các phân tử mùi không thể đến niêm mạc khứu giác do tắc nghẽn cơ học ở hốc mũi hoặc xoang cạnh mũi — viêm xoang cấp/mạn tính, polyp mũi, khối u mũi, béo phì nghiêm trọng, v.v. Thường đi kèm nghẹt mũi.
  • Nguyên nhân thần kinh cảm giác: tổn thương hệ thần kinh khứu giác (tế bào thần kinh khứu giác, hệ thần kinh trung ương) — nhiễm virus đường hô hấp trên (tổn thương thần kinh khứu giác do di chứng), chấn thương đầu (tổn thương sợi trục thần kinh khứu giác), lão hóa, hút thuốc, tiếp xúc với chất độc, bất thường chuyển hóa·dinh dưỡng (thiếu kẽm·đồng, thiếu vitamin), có thể xuất hiện ở giai đoạn sớm của suy thận mạn·đái tháo đường·suy giáp, bệnh thoái hóa thần kinh (bệnh Parkinson·Alzheimer). Cũng có nguyên nhân do can thiệp y khoa như phẫu thuật·xạ trị.
  • Nguyên nhân chính của rối loạn vị giác: giảm tiết nước bọt (xạ trị, hội chứng Sjögren, thuốc kháng cholinergic), thuốc (thuốc chống ung thư, một số thuốc điều trị thấp khớp), thiếu dinh dưỡng (kẽm, vitamin), nhiễm trùng, chấn thương, bệnh toàn thân (như bệnh Addison), lão hóa, tổn thương trong khoang miệng (như bệnh liken phẳng).
• Triệu chứng
  • Hoàn toàn không ngửi được mùi (mất khứu giác hoàn toàn) hoặc giảm khả năng ngửi (giảm khứu giác), cảm nhận mùi khác đi (rối loạn khứu giác/parosmia), cảm nhận thấy mùi không tồn tại (ảo giác khứu giác/phantosmia).
  • Giảm vị giác, rối loạn vị giác (dysgeusia), giảm hương vị của thức ăn, chán ăn, thay đổi cân nặng, cảm giác trầm buồn, nguy hiểm (không phát hiện được khí gas·khói·thức ăn bị hỏng).

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc điều trị theo nguyên nhân
  • Nguyên nhân dẫn truyền (bệnh mũi·xoang cạnh mũi): nếu nguyên nhân là viêm xoang·polyp mũi, điều trị bằng thuốc (kháng sinh khi cần), thuốc xịt steroid mũi·steroid đường uống (ngắn hạn) và phẫu thuật xoang nội soi khi cần (như cắt bỏ polyp).
  • Nguyên nhân thần kinh cảm giác (đặc biệt do di chứng·chấn thương): các thuốc giúp hồi phục rõ ràng còn hạn chế. Có thể thử steroid đường uống ngắn hạn hoặc bổ sung vitamin (như vitamin A)·kẽm, nhưng hiệu quả khác nhau tùy từng người.
  • Rối loạn vị giác: loại bỏ hoặc điều chỉnh nguyên nhân (thuốc·khô miệng·thiếu dinh dưỡng, v.v.) — đổi thuốc, sản phẩm thay thế nước bọt (giảm khô miệng), bổ sung kẽm (kẽm gluconat), bổ sung vitamin (niacin, vitamin A, v.v.).
• Điều trị không dùng thuốc
  • Phục hồi khứu giác (olfactory training): khuyến nghị luyện tập kích thích mùi thường xuyên (ngửi đều đặn bốn hương liệu điển hình), vì đã có báo cáo về hiệu quả cải thiện chức năng.
  • Quản lý sinh hoạt: tăng cường vị·hương của thức ăn (sử dụng gia vị·chất nêm), nhai kỹ thức ăn, tăng cường biện pháp an toàn (lắp thiết bị báo khí gas·khói, kiểm tra hạn sử dụng).
• Thủ thuật·phẫu thuật
  • Khi nguyên nhân là tổn thương cấu trúc ở mũi·xoang cạnh mũi (polyp, khối u), điều chỉnh bằng phẫu thuật nội soi.
  • Khi nghi ngờ nguyên nhân trung ương (khối u), điều trị phối hợp với khoa Ngoại thần kinh/Tai Mũi Họng·Thần kinh dựa trên kết quả CT/MRI.
• Lưu ý·biến chứng·tiên lượng
  • Nguy cơ an toàn (không phát hiện được khí gas·khói·thực phẩm ôi thiu), mất cân bằng dinh dưỡng, khả năng mắc trầm cảm.
  • Khả năng hồi phục khác nhau tùy nguyên nhân và mức độ tổn thương: nguyên nhân dẫn truyền có khả năng cải thiện cao sau điều trị; nguyên nhân thần kinh cảm giác (đặc biệt liên quan đến tổn thương hạch thần kinh hoặc bệnh thoái hóa thần kinh) có thể hồi phục không hoàn toàn hoặc kéo dài.
  • Một số thuốc (như steroid) có nguy cơ gây tác dụng phụ, vì vậy cần tuân theo chỉ định của bác sĩ.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật cần chuẩn bị (khuyến nghị mang theo)
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn·không kê đơn·thực phẩm bổ sung)
  • Ghi chú thời điểm bắt đầu triệu chứng (ngày·khởi phát đột ngột hay tiến triển từ từ), diễn biến triệu chứng
  • Ghi lại các triệu chứng đi kèm: nghẹt mũi·chảy nước mũi·chảy máu mũi·méo mùi (rối loạn khứu giác·ảo giác khứu giác)·tiền sử chấn thương đầu·cảm lạnh·tiền sử sốt·thay đổi vị giác·thay đổi cân nặng·giảm tiết nước bọt·tổn thương trong khoang miệng
  • Kết quả xét nghiệm trước đây (CT/MRI gần đây, kiểm tra xoang, xét nghiệm máu, kết quả kiểm tra khứu giác·vị giác trước đó)
  • Nghề nghiệp·lối sống (hút thuốc, tiếp xúc với chất độc, gần đây có xạ trị hoặc điều trị chống ung thư hay không)
• Tài liệu cần cho bác sĩ xem khi khám ngoại trú
  • Danh sách thuốc, nhật ký triệu chứng (khi nào·không thể ngửi thấy mùi gì), ảnh (khi nghi ngờ tổn thương trong khoang miệng·hốc mũi)
• Lưu ý trước khi khám
  • Khi khám, cố gắng cung cấp chính xác danh sách thuốc đang dùng. Không bỏ sót tiền sử phẫu thuật mũi·chấn thương đầu gần đây, v.v.

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Cần thực hiện những xét nghiệm nào để xác định nguyên nhân của triệu chứng này?"
• "Các lựa chọn điều trị tôi có thể thực hiện và hiệu quả dự kiến (khả năng hồi phục) như thế nào?"
• "Tác dụng phụ và những điều cần lưu ý đối với thuốc được kê là gì?"
• "Tôi cần lưu ý điều gì trong sinh hoạt hằng ngày (nấu ăn, hút thuốc, nghề nghiệp, v.v.)?"
• "Nếu cần, tôi sẽ được phối hợp khám và điều trị với chuyên khoa nào (Thần kinh, Răng Hàm Mặt, Tâm thần, v.v.)?"

Ví dụ câu hỏi theo từng bệnh

• Liên quan đến rối loạn khứu giác
  • "Cần thực hiện những xét nghiệm nào (nội soi/CT, v.v.) để xác định liệu khứu giác kém có phải do nghẹt mũi hoặc polyp mũi hay không?"
  • "Tôi nên bắt đầu phục hồi khứu giác (olfactory training) như thế nào và cần thực hiện bao lâu một lần để đạt hiệu quả?"
• Liên quan đến rối loạn vị giác
  • "Tôi có cần xét nghiệm thiếu kẽm hoặc xét nghiệm vitamin (vitamin B, niacin, v.v.) không? Nếu cần, khả năng vị giác hồi phục nhờ bổ sung là khoảng bao nhiêu?"

(Lưu ý: Chẩn đoán·điều trị thay đổi tùy theo tình trạng của từng người. Vui lòng quyết định kế hoạch đánh giá và điều trị chính xác sau khi được bác sĩ chuyên khoa thăm khám.)