Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Tóm tắt định nghĩa: Nhóm bệnh viêm xảy ra ở môi và vùng ranh giới da quanh môi, gồm nhiều loại như viêm môi bong tróc (bong vảy), viêm môi tiếp xúc, viêm môi do ánh sáng (do tia cực tím), viêm môi tuyến, viêm môi góc miệng (chủ yếu do Candida) và các loại khác.
- Sinh lý bệnh chính: Tổn thương lớp bảo vệ da (lớp lipid biểu bì) hoặc các kích thích lặp đi lặp lại (vật lý, hóa học, ánh sáng, tiếp xúc với nước bọt) gây viêm tại chỗ; có thể kèm nhiễm trùng thứ phát (Candida, vi khuẩn, herpes). Khi tiếp xúc với tia cực tím trong thời gian dài, bệnh có thể tiến triển từ loạn sản tế bào thành tổn thương tiền ung thư.
- Nguyên nhân thường gặp:
- Bệnh da nền như viêm da dị ứng
- Thói quen thường xuyên để nước bọt tiếp xúc với môi hoặc liếm môi, gió lạnh và môi trường khô
- Tiếp xúc kích ứng hoặc dị ứng (kem đánh răng, mỹ phẩm, sản phẩm dành cho môi, thực phẩm)
- Tiếp xúc quá mức với tia cực tím (đặc biệt là môi dưới)
- Nhiễm Candida và vi khuẩn, virus (herpes môi)
- Sử dụng răng giả (viêm môi góc miệng ở người cao tuổi)
- Triệu chứng chính:
- Khô môi, sừng hóa (bong vảy), nứt nẻ, đau hoặc ngứa
- Sưng môi, trợt viêm (đặc biệt ở khóe môi)
- Nứt tỏa tia hoặc trắng đục ở khóe miệng (do Candida)
- Bong tróc và rụng vảy lặp đi lặp lại (viêm môi bong tróc)
- Nứt nẻ mạn tính hoặc biểu hiện xơ cứng sau khi tiếp xúc lâu dài với ánh nắng (viêm môi do ánh sáng)
Phương pháp điều trị
- Nguyên tắc chung: Loại bỏ yếu tố gây bệnh → dưỡng ẩm và bảo vệ tại chỗ → điều trị bằng thuốc khi cần → đối với biến chứng và tổn thương tiền ung thư, tiến hành sinh thiết và cắt bỏ phù hợp
- Điều trị bảo tồn và ngoại trú
- Tạo màng bảo vệ bằng chất dưỡng ẩm (vaseline, kem gốc dầu), khuyến nghị bôi thường xuyên
- Tránh chất kích ứng và chất gây dị ứng (sử dụng sản phẩm không có hương liệu hoặc chất tạo màu, tránh thực phẩm gây kích ứng)
- Chống tia cực tím (sử dụng son dưỡng có SPF, đội mũ)
- Chăm sóc răng miệng, nha chu và răng giả (làm sạch và điều chỉnh răng giả phù hợp)
- Điều trị bằng thuốc
- Corticosteroid tại chỗ trong thời gian ngắn: nhằm kiểm soát viêm, nhưng sử dụng lâu dài có nguy cơ gây teo da và làm nặng thêm nhiễm trùng tăng sinh → tuân theo chỉ định của chuyên gia
- Thuốc chống nấm tại chỗ (clotrimazole, nystatin): khi kèm nhiễm Candida
- Thuốc kháng virus đường uống hoặc tại chỗ (như acyclovir): khi nghi ngờ nhiễm herpes
- Kháng sinh đường uống hoặc tại chỗ khi cần: nếu xác nhận có nhiễm khuẩn thứ phát
- Can thiệp đối với viêm môi do ánh sáng (tiền ung thư)
- Khi sinh thiết xác nhận loạn sản, cân nhắc cắt bỏ tại chỗ hoặc điều trị chuyên biệt (điều trị lạnh, kem 5-FU, imiquimod, liệu pháp quang động học, v.v.)
- Đối với tổn thương nghi ngờ, loại trừ chuyển dạng ác tính bằng sinh thiết
- Thủ thuật/phẫu thuật
- Khi có tổn thương nghi ngờ hoặc nghi ngờ ung thư da bên dưới, tiến hành phẫu thuật cắt bỏ và tái tạo
- Chăm sóc sinh hoạt và lưu ý
- Không gãi hoặc liếm môi
- Thận trọng khi sử dụng corticosteroid tại chỗ mạnh trong thời gian dài (làm nặng thêm nhiễm trùng và gây teo da)
- Khi nghi ngờ nhiễm trùng, tránh chỉ sử dụng corticosteroid đơn độc (cần phân biệt chỉ định thuốc chống nấm và thuốc kháng virus)
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)
- Vật cần chuẩn bị
- Danh sách các thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn, OTC và thực phẩm bổ sung)
- Tiền sử bệnh da, dị ứng và điều trị ức chế miễn dịch
- Ghi chép về mỹ phẩm, kem đánh răng và thuốc mới bắt đầu sử dụng gần đây (sản phẩm mới)
- Có sử dụng răng giả hoặc phục hình răng không và cách chăm sóc
- Ảnh ghi lại thời điểm xuất hiện triệu chứng, yếu tố làm nặng (thực phẩm, ánh nắng, thói quen, v.v.) và diễn biến bệnh (nếu có thể, sắp xếp theo trình tự thời gian)
- Có hay không các triệu chứng toàn thân như sốt, sưng hạch bạch huyết và đau dữ dội
- Ví dụ câu hỏi tại phòng khám ngoại trú (bệnh nhân tự chuẩn bị)
- Triệu chứng bắt đầu lần đầu vào ngày nào và diễn biến thay đổi ra sao?
- Những yếu tố nào làm triệu chứng nặng hơn hoặc giảm đi?
- Các loại thuốc đã từng sử dụng trước đây (bao gồm cả thuốc mỡ) có hiệu quả như thế nào?
- Có đeo răng giả không và gần đây có điều trị nha khoa không?
Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Hiệu quả dự kiến và tác dụng phụ của thuốc (hoặc thuốc mỡ) này là gì?
- Khi triệu chứng của tôi nặng lên, những dấu hiệu nào cho thấy tôi cần khẩn cấp đến bệnh viện?
- Để giảm tái phát, trong sinh hoạt hằng ngày tôi cần chú ý nhất điều gì?
- Có cần sinh thiết (hoặc xét nghiệm nuôi cấy) không, và nếu cần thì lý do là gì?
- Nên chọn thành phần nào trong sản phẩm chống tia cực tím hoặc son dưỡng môi?
Ví dụ các câu hỏi tùy theo từng bệnh
- (Khi nghi ngờ viêm môi do ánh sáng/tiền ung thư) Tổn thương này có nguy cơ tiến triển thành ung thư biểu mô tế bào vảy hoặc các bệnh khác ở mức nào? Tôi có cần sinh thiết không?
- (Khi nghi ngờ viêm môi góc miệng/do Candida) Cần chăm sóc răng giả như thế nào và nên sử dụng thuốc chống nấm trong bao lâu?
(Các ví dụ câu hỏi được biên soạn để dễ dàng sử dụng ngay khi trao đổi với bác sĩ tại phòng khám ngoại trú)