Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Mắt cá chân (corn) là tình trạng tăng sừng khu trú có hình nón, với đáy hướng về bề mặt da và đỉnh (nhân) hướng vào bên trong da. Chai chân (callus) là tình trạng lớp sừng dày lên tương đối rộng và phẳng.
- Nguyên nhân·bệnh sinh: Do áp lực·ma sát khu trú mạn tính (xoắn vặn·giày chật, xương nhô khu trú, v.v.) khiến lớp sừng dày lên như một phản ứng bảo vệ của da. Khi áp lực tập trung ở một vùng hẹp, nhân trung tâm (core) hình thành, chèn ép các dây thần kinh ở đáy và gây đau. Trong môi trường ẩm ướt giữa các ngón chân có thể xuất hiện mắt cá mềm (soft corn).
- Triệu chứng chính: Tổn thương lớp sừng cứng khu trú, nhân xuyên ở trung tâm (đau như bị đâm xuyên), đau nhói hoặc cảm giác khó chịu âm ỉ khi đi lại hoặc bị đè ép. Mắt cá mềm có màu trắng và ẩm ướt, gây đau khi bị kích thích.
Phương pháp điều trị
- Điều trị bảo tồn (khuyến nghị ban đầu)
- Loại bỏ·giảm nguyên nhân: Mang giày thoải mái, giày có mũi rộng, miếng lót chỉnh hình (orthotic) phù hợp với hình dạng bàn chân, sử dụng miếng đệm hoặc dụng cụ bảo vệ bằng silicone để phân tán áp lực.
- Chăm sóc cơ học: Loại bỏ lớp sừng an toàn do nhân viên y tế (bác sĩ da liễu·bác sĩ chuyên khoa bàn chân·bác sĩ podiatry) thực hiện (paring, debridement).
- Thuốc bôi tại chỗ: Bôi tại chỗ salicylic acid (ví dụ miếng dán 40%) hoặc các chất tiêu sừng khác (tuân thủ hướng dẫn sử dụng). Có thể thận trọng sử dụng phương pháp đốt hóa học như dichloroacetic acid.
- Mắt cá mềm: Giữ khô·tách các ngón (bằng vật liệu khâu cotton, miếng đệm) và cắt bỏ đơn giản khi cần.
- Điều trị can thiệp·phẫu thuật
- Trong trường hợp tái phát nhiều lần hoặc nguyên nhân là xương nhô (hallux valgus, xương bàn chân nhô về phía gan chân, v.v.): Cân nhắc phẫu thuật chỉnh hình để điều chỉnh nguyên nhân (như cắt bỏ phần xương nhô), đồng thời loại bỏ nhân của tổn thương.
- Khi đau dữ dội hoặc điều trị bảo tồn thất bại: Phẫu thuật tại chỗ (loại bỏ nhân, cắt bỏ lớp sừng xung quanh).
- Lưu ý và tự chăm sóc
- Không khuyến nghị tự rạch·cắt gọt (đặc biệt bằng dụng cụ sắc) vì nguy cơ gây vết thương·nhiễm trùng (nghiêm trọng ở bệnh nhân tiểu đường·bệnh mạch máu ngoại biên).
- Bệnh nhân tiểu đường·bệnh lý thần kinh ngoại biên phải tuyệt đối tuân theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa (bác sĩ chuyên khoa bàn chân/bác sĩ da liễu).
- Ngay cả sau điều trị, nếu nguyên nhân (giày dép, cân nặng, hình dạng bàn chân, v.v.) vẫn còn thì bệnh thường tái phát.
- Biến chứng
- Nhiễm trùng tại chỗ (hiếm khi tiến triển thành nhiễm khuẩn huyết), hình thành loét, trường hợp nặng có thể bị viêm tủy xương (chủ yếu ở bệnh nhân tiểu đường).
- Tiên lượng
- Hầu hết cải thiện và thuyên giảm khi loại bỏ nguyên nhân. Nếu nguyên nhân vẫn tiếp diễn, bệnh sẽ tái phát nhiều lần.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (đồ cần chuẩn bị·hồ sơ·ví dụ câu hỏi)
- Đồ cần chuẩn bị/mang theo
- Danh sách các thuốc đang dùng (đặc biệt là thuốc chống đông máu, thuốc chống kết tập tiểu cầu, thuốc ức chế miễn dịch, v.v.)
- Kết quả xét nghiệm hoặc giấy chẩn đoán liên quan trước đây (nếu có)
- Ảnh chụp gần đây (để ghi nhận thay đổi về kích thước·hình dạng·màu sắc của tổn thương)
- Ảnh chụp giày (hình dạng của đôi giày gây vấn đề) hoặc mang theo đôi giày thường đi
- Nội dung cần sắp xếp trước khi khám
- Thời điểm xuất hiện và diễn tiến của tổn thương (từ khi nào, ngày càng to lên/thay đổi mức độ đau, v.v.)
- Tính chất cơn đau (đau nhói hay âm ỉ), tình huống gây đau (khi đi bộ, khi mang giày, v.v.)
- Nội dung điều trị·tự chăm sóc trước đây (sử dụng salicylic acid, thử cắt lớp sừng, v.v.) và hiệu quả
- Có bệnh nền hay không (tiểu đường, bệnh mạch máu ngoại biên, bệnh lý thần kinh, bệnh thấp khớp, v.v.)
- Ví dụ các câu hỏi bác sĩ có thể hỏi (bệnh nhân tự chuẩn bị)
- Thời điểm bắt đầu và diễn tiến của triệu chứng
- Yếu tố làm nặng lên·thuyên giảm
- Tiền sử điều trị trước đây và hiệu quả
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Có chắc tổn thương này thực sự là mắt cá chân (hoặc chai chân) không? Cần làm xét nghiệm phân biệt nào?
- Cách sử dụng và tác dụng phụ của thuốc dự định dùng (ví dụ: salicylic acid) là gì?
- Tôi có thể tự cắt lớp sừng tại nhà không? Có phương pháp nào an toàn không?
- Khả năng tái phát là bao nhiêu và cần làm gì để giảm tái phát?
- Khi bị tiểu đường hoặc rối loạn tuần hoàn máu, cần đặc biệt lưu ý điều gì?
Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Để xác định mắt cá chân này có phải do cấu trúc bàn chân (xương nhô·vấn đề lệch trục bàn chân) hay không, cần làm xét nghiệm nào? (Ví dụ: X-quang bàn chân, tư vấn khoa chỉnh hình)
- Nếu tái phát nhiều lần, bác sĩ có khuyến nghị phẫu thuật (như loại bỏ phần xương nhô) không? Hiệu quả kỳ vọng và nguy cơ của phẫu thuật là gì?