Chàm tay

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Chàm bàn tay là bệnh chàm (bệnh viêm da nông) xuất hiện ở bàn tay, đặc trưng bởi hiện tượng xốp hóa biểu bì và viêm quanh mạch máu ở trung bì.
• Nguyên nhân chính: Tiếp xúc thường xuyên với nước và chất tẩy rửa (liên quan đến nghề nghiệp/công việc nội trợ), tiếp xúc với chất kích ứng, tiếp xúc dị ứng (ví dụ: nickel, latex, chất bảo quản), cơ địa dị ứng, môi trường khô (độ ẩm thấp).
• Sinh bệnh học: Khi lớp sừng bị tổn thương làm hàng rào bảo vệ da bị phá vỡ, các chất kích ứng và kháng nguyên từ bên ngoài dễ dàng xâm nhập, gây viêm và các biến đổi ở biểu bì (mụn nước, vảy da, nứt, tăng sừng, v.v.). Khi tiếp xúc lặp đi lặp lại, bệnh có thể trở thành mạn tính, khiến da dày lên và có thể để lại tăng sắc tố, nứt và sẹo.
• Triệu chứng chính: Ngứa, ban đỏ, mụn nước hoặc sẩn, phù nề, vảy da, da dày lên (lichen hóa), nứt (fissure) và chảy máu, tăng sắc tố. Khi bị nhiễm trùng, có thể kèm tiết dịch mủ và đau.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc cơ bản: Tránh các yếu tố gây bệnh (nước, chất tẩy rửa, dị nguyên) và phục hồi hàng rào bảo vệ da (dưỡng ẩm) là trọng tâm của điều trị.
• Điều trị tại chỗ
  • Kem dưỡng ẩm (emollient): Thoa thường xuyên, đặc biệt sau khi rửa tay và trước khi đi ngủ. Khuyến nghị dùng sản phẩm không mùi, không gây kích ứng.
  • Corticosteroid dùng tại chỗ: Khi triệu chứng trở nên nghiêm trọng hơn (ban đỏ, ngứa, mụn nước), sử dụng corticosteroid tại chỗ với mức độ mạnh phù hợp theo từng giai đoạn trong thời gian ngắn. Lưu ý nguy cơ tác dụng phụ như teo da và dạng tổn thương giống mụn trứng cá khi sử dụng lâu dài hoặc trên diện rộng.
  • Thuốc điều hòa miễn dịch tại chỗ (tacrolimus, pimecrolimus): Có thể được dùng thay thế ở vùng mặt, nếp gấp hoặc khi lo ngại về tác dụng phụ của steroid (một số trường hợp).
• Điều trị toàn thân/chuyên khoa (thể tái phát, nặng, mạn tính)
  • Alitretinoin: Thuốc điều trị đường uống được sử dụng cho chàm bàn tay nặng, mạn tính (không đáp ứng với điều trị tại chỗ) (đối với phụ nữ, có nguy cơ gây dị tật nghiêm trọng — cần tránh thai nghiêm ngặt và theo dõi).
  • Liệu pháp quang học: PUVA hoặc UVB dải hẹp, v.v., được thực hiện theo đánh giá của bác sĩ chuyên khoa.
  • Thuốc ức chế miễn dịch toàn thân (methotrexate, cyclosporine, v.v.) hoặc thuốc sinh học (ví dụ: có thể cân nhắc thuốc sinh học khi kèm biểu hiện viêm da cơ địa) — cần trao đổi với bác sĩ chuyên khoa và chỉ dùng trong các chỉ định giới hạn.
• Điều trị nhiễm trùng: Khi có nhiễm khuẩn thứ phát (kèm ban đỏ, mủ, đau), bác sĩ sẽ kê thuốc kháng sinh.
• Quản lý lối sống và biện pháp bảo vệ
  • Nếu phải thường xuyên rửa tay bằng nước, cần dưỡng ẩm thích hợp và thường xuyên; khi làm việc, sử dụng găng tay bảo hộ (chọn chất liệu phù hợp với nhu cầu thay vì vinyl hoặc latex). Khi đeo găng, khuyến nghị dùng lớp lót bằng cotton (găng tay bên trong) để giảm kích ứng do mồ hôi.
  • Giảm thiểu tiếp xúc với chất tẩy rửa, dung môi và hóa chất gây kích ứng; nếu nghi ngờ nguyên nhân nghề nghiệp, cân nhắc cải thiện môi trường làm việc hoặc điều chỉnh công việc.
• Lưu ý (điểm cần chú ý)
  • Sử dụng corticosteroid tại chỗ lâu dài hoặc quá mức có thể gây teo da, giãn mao mạch và thay đổi sắc tố. Tuân thủ cách dùng và liều lượng.
  • Khi dùng alitretinoin, chống chỉ định trong thai kỳ và thời kỳ cho con bú; cả nam và nữ đều cần được tư vấn trước khi dùng thuốc.
  • Nếu nguyên nhân là dị nguyên như kim loại hoặc chất bảo quản, cần xác định bằng nghiệm pháp áp da rồi tránh chất đó.
• Biến chứng: Nhiễm trùng thứ phát do nứt da kéo dài, đau và rối loạn chức năng, tổn thất nghề nghiệp, sẹo và tăng sắc tố.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Những thứ cần mang theo (vật dụng chuẩn bị)
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, thuốc Đông y và thực phẩm bổ sung)
  • Hồ sơ khám da liễu trước đây, các thuốc đã điều trị (đặc biệt là steroid và thuốc đường uống) cùng kết quả xét nghiệm (nghiệm pháp áp da, sinh thiết da, xét nghiệm máu, v.v.)
  • Hình ảnh cho biết thời điểm bắt đầu và diễn tiến của triệu chứng (giai đoạn mới phát bệnh, tiến triển và tình trạng mới nhất)
  • Ghi chép về các chất tiếp xúc với tay trong công việc và sinh hoạt hằng ngày (chất tẩy rửa, loại găng tay, môi trường làm việc) cũng như số lần và thói quen rửa tay
  • Khả năng mang thai (đối với nữ), tình trạng cho con bú, lịch sử tiêm vaccine gần đây và tiền sử nhiễm trùng, v.v.
• Thông tin hữu ích nên ghi lại khi khám
  • Yếu tố làm triệu chứng nặng lên hoặc thuyên giảm (triệu chứng nặng hơn sau hành động hoặc tiếp xúc với chất nào), tình trạng ảnh hưởng đến giấc ngủ ban đêm, có đau hoặc chảy máu hay không
  • Hiệu quả của các phương pháp điều trị trước đây (có cải thiện hay không, có tác dụng phụ hay không, đã sử dụng trong bao lâu)
• Các xét nghiệm có thể được thực hiện khi khám ngoại trú (dự kiến)
  • Khám lâm sàng (đánh giá bằng mắt), nếu cần có thể làm nghiệm pháp áp da (xác định có tiếp xúc dị ứng hay không), nuôi cấy vi khuẩn (khi nghi ngờ nhiễm trùng), sinh thiết da (khi chẩn đoán không rõ ràng), xét nghiệm máu (đánh giá độ an toàn trước khi điều trị toàn thân).

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Những nguyên nhân có thể gây ra tình trạng này là gì? Làm thế nào để phân biệt đây là dị ứng hay kích ứng?"
• "Hiệu quả dự kiến và tác dụng phụ có thể xảy ra của phương pháp điều trị được khuyến nghị là gì?"
• "Cần lưu ý những gì trong sinh hoạt hằng ngày và công việc để ngăn triệu chứng nặng lên?"
• "Khả năng tái phát sau điều trị là bao nhiêu và cần xử trí thế nào nếu tái phát?"

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với bệnh

• "Tôi có nên làm nghiệm pháp áp da không? Nên kiểm tra những dị nguyên nào (bao gồm cả phơi nhiễm liên quan đến nghề nghiệp)?"
• "Khi điều trị tại chỗ không cải thiện (sau vài tuần trở lên), khi nào nên cân nhắc bước tiếp theo (ví dụ: alitretinoin, quang trị liệu, điều trị toàn thân)? Nếu đang có kế hoạch mang thai thì có lựa chọn thay thế nào?"