Nấm bàn chân

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Nấm bàn chân (Tinea pedis) là bệnh da nhiễm trùng chủ yếu xảy ra ở bàn chân do nấm da (nấm), có thể xâm lấn đến móng tay·móng chân (móng).
• Nguyên nhân và sinh lý bệnh: Dermatophyte (chủ yếu thuộc chi Trichophyton, v.v.) xâm nhập vào lớp sừng, phân giải và tăng sinh chất sừng. Bệnh dễ lây truyền trong môi trường ẩm ướt, kín (mồ hôi chân, giày chật), tại nhà tắm công cộng·hồ bơi·qua khăn dùng chung, và có thể nặng hơn hoặc tái phát thường xuyên nếu có tổn thương da·suy giảm miễn dịch·bệnh nền như đái tháo đường.
• Triệu chứng chính: Ngứa, nứt·bong tróc giữa các ngón chân (thể kẽ), mụn nước nhỏ (thể mụn nước), sừng hóa·dày da ở lòng và cạnh bàn chân (thể sừng hóa·thể moccasin của nấm bàn chân), bóng nước, vảy da, đôi khi đau·tiết dịch (khi có nhiễm khuẩn thứ phát). Các thể bệnh thường xuất hiện phối hợp.

Phương pháp điều trị (điều trị tiêu chuẩn·tự chăm sóc·lưu ý)

• Chẩn đoán: Xác định bằng biểu hiện lâm sàng + xét nghiệm KOH (phết soi) hoặc nuôi cấy nấm. Cần chẩn đoán phân biệt với bệnh chàm, v.v.
• Điều trị tại chỗ (điều trị hàng đầu đối với phần lớn nấm bàn chân thể da)
  • Sử dụng thuốc chống nấm tại chỗ (ví dụ: nhóm allylamine (thuốc mỡ terbinafine), nhóm imidazole/azole, v.v.). Thông thường tiếp tục bôi thêm khoảng 2–4 tuần sau khi các triệu chứng biến mất (tùy khuyến cáo tiêu chuẩn và dạng tổn thương, có thể kéo dài đến 2–6 tuần) để giảm tái phát.
  • Cách sử dụng: Bôi đều đặn lên vùng tổn thương và vùng da xung quanh (tuân theo hướng dẫn sử dụng của từng sản phẩm).
• Điều trị toàn thân (cân nhắc trong các trường hợp sau)
  • Cần dùng thuốc chống nấm đường uống khi bệnh lan rộng hoặc tái phát thường xuyên, có xâm lấn móng (móng tay·móng chân), viêm lan rộng·nặng, hoặc ở bệnh nhân suy giảm miễn dịch, v.v.
  • Thuốc tiêu biểu và ví dụ sử dụng (do bác sĩ quyết định): terbinafine 250 mg PO ngày 1 lần (đối với thể da, trong 2–6 tuần); trong trường hợp nấm móng, điều trị móng chân bằng terbinafine 250 mg PO ngày 1 lần: móng tay 6 tuần, móng chân 12 tuần; liệu pháp pulse itraconazole (theo đơn thuốc của bác sĩ), v.v.
  • Khi điều trị toàn thân, có thể cần xét nghiệm chức năng gan (đặc biệt khi đã có bệnh gan hoặc đang dùng thuốc gây độc cho gan).
• Điều trị hỗ trợ·chăm sóc sinh hoạt
  • Rửa chân thường xuyên (ít nhất 1 lần mỗi ngày, thường xuyên hơn nếu ra nhiều mồ hôi), giữ khô hoàn toàn cả kẽ ngón chân (lau nhẹ bằng khăn hoặc dùng máy sấy ở luồng gió nhẹ).
  • Mang giày thông thoáng và tất có khả năng thấm hút mồ hôi (cotton·chất liệu hút ẩm và khô nhanh); phơi khô giày và thay đổi giày để mang luân phiên. Tránh sử dụng lâu dài giày cũ·giày của người khác.
  • Tại các địa điểm công cộng (nhà tắm·hồ bơi), đi dép và sử dụng khăn cá nhân. Cân nhắc khử khuẩn giày·tất·sàn nhà (bằng bình xịt chống nấm hoặc giặt).
• Lưu ý và nguy cơ biến chứng
  • Việc chỉ sử dụng corticosteroid tại chỗ có thể làm nhiễm nấm nặng hơn, vì vậy không được chỉ dùng corticosteroid khi nghi ngờ bị nấm bàn chân.
  • Thuốc chống nấm toàn thân có thể gây tác dụng phụ như độc tính trên gan (tăng men gan, tương tác thuốc), vì vậy cần tuân theo chỉ định và xét nghiệm của bác sĩ (xét nghiệm chức năng gan, v.v.). Có thể có hạn chế sử dụng trong thời kỳ mang thai·cho con bú.
  • Biến chứng: Nhiễm khuẩn thứ phát (chốc lở·viêm mô tế bào), sừng hóa·dày da mạn tính, xâm lấn móng và trở thành mạn tính do điều trị chậm trễ, v.v. Bệnh nhân đái tháo đường·bệnh mạch máu ngoại biên có nguy cơ biến chứng do vi khuẩn cao hơn.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng·ghi chép vấn đề và câu hỏi mẫu)

• Vật dụng/ghi chép trước khi khám
  • Danh sách tất cả các thuốc hiện đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn·OTC·thực phẩm bổ sung).
  • Hồ sơ chẩn đoán·điều trị trước đây (lịch sử sử dụng thuốc chống nấm, hiệu quả·tác dụng phụ).
  • Tiền sử bệnh: đái tháo đường, bệnh gan, tình trạng suy giảm miễn dịch (dùng corticosteroid·thuốc ức chế miễn dịch, v.v.), tình trạng mang thai.
  • Thời điểm bắt đầu·diễn tiến triệu chứng (nếu có ảnh, hãy chụp và mang theo), yếu tố làm nặng triệu chứng (giày·môi trường cụ thể).
  • Có hay không xâm lấn móng chân, đau·sốt·tiết dịch (mủ).
• Ví dụ về tài liệu cần cho bác sĩ xem khi khám ngoại trú
  • Ảnh vùng tổn thương (nhiều góc độ), ảnh các loại thuốc·sản phẩm đã dùng và thời gian sử dụng, nhiệt độ cơ thể gần đây·chỉ số glucose (đối với bệnh nhân đái tháo đường) (nếu có thể).

Ví dụ về các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• Thời gian điều trị dự kiến và tác dụng phụ của thuốc này (thuốc chống nấm được kê đơn) là gì?
• Điều trị tại chỗ có đủ không, hay cần dùng thuốc đường uống? Tiêu chí để quyết định là gì?
• Có cần xét nghiệm chức năng gan hoặc xét nghiệm khác không? Thời điểm xét nghiệm là khi nào?
• Cần thay đổi lối sống hoặc áp dụng biện pháp phòng ngừa bổ sung nào để giảm tái phát?
• Người tiếp xúc trong gia đình (người sống cùng nhà) có cần được xét nghiệm·điều trị không?

Ví dụ về các câu hỏi dành riêng cho bệnh

• Bệnh đã xâm lấn đến móng chân (móng) — với tình trạng hiện tại, có cần điều trị đường uống (ví dụ: terbinafine) không? Nếu cần, thời gian điều trị dự kiến và kế hoạch theo dõi sẽ như thế nào?
• Tôi bị đái tháo đường (hoặc suy giảm miễn dịch), cần lưu ý thêm những gì trong việc phòng ngừa và điều trị nhiễm khuẩn thứ phát do nấm bàn chân?