Nốt ruồi

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Nốt sắc tố (nevus) là vùng sắc tố (nốt ruồi) xuất hiện trên da do các tế bào hắc tố (tế bào sắc tố) tập trung khu trú. Có thể là bẩm sinh (xuất hiện khi sinh hoặc trong thời kỳ sơ sinh) hoặc mắc phải (xuất hiện trong thời thơ ấu, tuổi vị thành niên, thai kỳ, v.v.).

• Nguyên nhân / sinh lý bệnh: Người ta cho rằng những bất thường trong quá trình phát triển tế bào và yếu tố di truyền có liên quan, nhưng cơ chế chính xác vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn. Tùy theo nguồn gốc từ biểu bì, trung bì, phần phụ của da, mạch máu, v.v., có nhiều dạng khác nhau (nốt sắc tố biểu bì, nốt sắc tố trung bì, nốt sắc tố, tổn thương mạch máu, v.v.).

• Triệu chứng chính: Thường là các đốm phẳng hoặc gồ lên, màu nâu đến đen và không có triệu chứng. Một số nốt có thể kèm theo lông (mọc lông), ngứa, chảy máu, tiết dịch, đau, v.v. Nếu có thay đổi về hình dạng, màu sắc hoặc kích thước, cần nghi ngờ chuyển dạng ác tính (u hắc tố).

• Dấu hiệu nghi ngờ ác tính (quy tắc ABCDE):

  • A: Không đối xứng (Asymmetry)
  • B: Bờ không rõ hoặc không đều (Border)
  • C: Màu sắc đa dạng (Color variegation)
  • D: Đường kính > 6 mm (Diameter)
  • E: Tiến triển/thay đổi (Evolving) — thay đổi về kích thước, màu sắc, hình dạng, chảy máu, loét, v.v.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc cơ bản: Đối với nốt sắc tố không có triệu chứng và bình thường, theo dõi diễn tiến là tiêu chuẩn. Khi có dấu hiệu không điển hình hoặc nghi ngờ ác tính, sẽ tiến hành xét nghiệm mô (sinh thiết) và loại bỏ phù hợp.
• Theo dõi diễn tiến: Khám bằng mắt định kỳ và so sánh hình ảnh (bao gồm cả tự theo dõi). Nhìn chung, nốt sắc tố ổn định và không có triệu chứng nên được theo dõi mỗi năm một lần; đối với nốt có dấu hiệu bất thường hoặc ở vị trí nguy cơ cao (bàn tay, bàn chân, cơ quan sinh dục ngoài, môi, v.v.), khuyến nghị theo dõi mỗi 3–6 tháng.
• Sinh thiết/cắt bỏ để chẩn đoán hoặc điều trị:
  • Về nguyên tắc, tổn thương nghi ngờ cần được xác nhận bằng giải phẫu bệnh thông qua sinh thiết cắt bỏ toàn bộ (excisional biopsy), nếu có thể bao gồm cả bờ cắt an toàn thích hợp.
  • Có thể cân nhắc cắt bỏ bằng phương pháp cạo (shave), sinh thiết bấm (punch), laser, v.v. với mục đích loại bỏ tổn thương bề mặt hoặc vì thẩm mỹ; tuy nhiên, khi nghi ngờ ác tính, chỉ loại bỏ bề mặt là không phù hợp.
  • Đối với nốt sắc tố sâu hoặc lớn (đặc biệt là nốt sắc tố bẩm sinh khổng lồ), có thể cân nhắc loại bỏ theo từng giai đoạn hoặc ghép da và tái tạo.
• Điều trị không phẫu thuật (chủ yếu vì mục đích thẩm mỹ): Laser, đốt điện, v.v. — có những hạn chế như chảy máu, tái phát và không thể xác nhận bằng giải phẫu bệnh.
• Lưu ý đặc biệt: Nốt sắc tố bẩm sinh khổng lồ có nguy cơ chuyển dạng ác tính và có thể gây các biến chứng như u hắc tố thần kinh–da (neurocutaneous melanosis), vì vậy cần lập kế hoạch sau khi tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa.
• Chăm sóc và lưu ý trong sinh hoạt: Hạn chế tối đa tiếp xúc với tia cực tím (sử dụng kem chống nắng, đội mũ và mặc quần áo bảo hộ), tránh kích thích nốt sắc tố (ma sát, bị cắt hoặc thường xuyên gãi).

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Những thứ nên mang theo khi đi khám ngoại trú:
  • Danh sách các thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung)
  • Kết quả khám da, sinh thiết và giải phẫu bệnh trước đây (nếu có)
  • Ảnh chụp trước đây (để so sánh thay đổi của nốt sắc tố) hoặc ghi chép về những thay đổi (bắt đầu từ khi nào, đã thay đổi như thế nào)
  • Tiền sử gia đình (đặc biệt là có u hắc tố hoặc ung thư da hay không) và tiền sử được chẩn đoán ung thư da trước đây
• Các mục cần ghi lại khi tự theo dõi: Kích thước nốt sắc tố (đường kính), thay đổi màu sắc, thay đổi bề mặt (chảy máu, loét, bong vảy, đóng vảy), có đau hoặc ngứa hay không, số lượng tổn thương mới xuất hiện
• Ví dụ về tài liệu và câu hỏi để trình bày với bác sĩ khi khám ngoại trú:
  • “Giải thích bức ảnh này (hoặc ghi chép này) được chụp vào khi nào và đã có những thay đổi gì”
  • “Cụ thể gần đây có ngứa/chảy máu/tăng trưởng nhanh hay không, xảy ra vào thời điểm nào và với tần suất bao nhiêu”

Ví dụ về các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• Khả năng nốt sắc tố này là ác tính (u hắc tố) là bao nhiêu? Có cần làm thêm xét nghiệm (sinh thiết) không?
• Phương pháp loại bỏ được khuyến nghị (cắt bỏ, laser, theo dõi, v.v.) và ưu nhược điểm của từng phương pháp (sẹo, tái phát, có thể xác nhận bằng giải phẫu bệnh hay không) là gì?
• Dự kiến sẹo sau khi loại bỏ sẽ ở mức độ nào? Có cần tái tạo hoặc chỉnh sửa thẩm mỹ không?
• Tần suất theo dõi định kỳ như thế nào? Khi tự theo dõi, những thay đổi nào cần báo ngay cho bác sĩ?

Ví dụ về các câu hỏi phù hợp theo từng bệnh

• Nốt sắc tố này cần loại xét nghiệm mô nào (cắt bỏ toàn bộ so với sinh thiết bấm so với sinh thiết cạo)? Tùy theo kết quả giải phẫu bệnh, nếu cần cắt bỏ thêm thì sẽ loại bỏ trong phạm vi nào?
• Trong trường hợp nốt sắc tố bẩm sinh khổng lồ (hoặc ở các vị trí đặc biệt như da đầu/cơ quan sinh dục ngoài/bàn tay bàn chân), nguy cơ chuyển dạng ác tính và phương pháp quản lý được khuyến nghị (ví dụ: cắt bỏ sớm, xét nghiệm hình ảnh, đánh giá hệ thần kinh, v.v.) là gì?

Hướng dẫn thêm: Nếu nốt sắc tố có bất thường về màu sắc, kích thước hoặc hình dạng, hoặc xuất hiện các triệu chứng như ngứa, chảy máu hay loét, vui lòng đi khám da liễu (hoặc phẫu thuật tạo hình) và thực hiện xét nghiệm giải phẫu bệnh khi cần.