Nhiễm virus herpes

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Là tình trạng nhiễm virus thuộc họ Herpesviridae (điển hình như HSV-1, HSV-2, VZV...) gây tổn thương dạng mụn nước và viêm ở da, niêm mạc, có đặc tính tiềm ẩn và tái hoạt hóa.
• Nguyên nhân/cơ chế bệnh sinh: Virus tiềm ẩn trong các hạch thần kinh cảm giác ngoại biên (ví dụ: hạch sinh ba, hạch thần kinh cùng...) rồi tái hoạt hóa do căng thẳng, suy giảm miễn dịch, sốt, chấn thương... và hình thành tổn thương ở da, niêm mạc dọc theo vùng chi phối của dây thần kinh đó. HSV-1 chủ yếu gây tổn thương quanh miệng, HSV-2 chủ yếu gây tổn thương quanh bộ phận sinh dục, nhưng phạm vi phân bố có thể chồng lấn. VZV (thủy đậu và zona) là một type khác, sau nhiễm trùng ban đầu có thể gây zona ở người trưởng thành.
• Triệu chứng chính: Đau cục bộ, cảm giác nóng rát, ngứa → một số ít mụn nước nhỏ tụ thành cụm → sau khi mụn nước vỡ, xuất hiện trợt và vảy tiết. Có thể kèm sốt và triệu chứng toàn thân tùy trường hợp. Người suy giảm miễn dịch và trẻ sơ sinh có nguy cơ lây lan và diễn tiến nặng.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc chung: Sử dụng thuốc kháng virus sớm có hiệu quả trong việc giảm triệu chứng, rút ngắn thời gian bệnh và giảm nguy cơ lây truyền. Trường hợp nhẹ điều trị ngoại trú; trường hợp nặng, có biến chứng, trẻ sơ sinh và người suy giảm miễn dịch cần cân nhắc nhập viện và điều trị đường tĩnh mạch.
• Điều trị bằng thuốc
  • Trường hợp nhẹ và thông thường: Thuốc kháng virus đường uống (ví dụ: acyclovir, valacyclovir (valaciclovir), famciclovir)
    • Ví dụ (cách dùng thông thường, cần điều chỉnh tùy tình trạng người bệnh):
      • Herpes môi đơn thuần (episodic): valacyclovir 2 g PO 1 lần (hoặc 2 lần cách nhau 12 giờ) theo liệu trình ngắn ngày, hoặc acyclovir 200 mg 5 lần/ngày trong 5 ngày...
      • Herpes sinh dục đơn thuần (lần đầu): valacyclovir 1 g PO 2 lần/ngày trong 7–10 ngày hoặc acyclovir 400 mg PO 3–5 lần/ngày trong 7–10 ngày
      • Điều trị ức chế (người bệnh thường xuyên tái phát): valacyclovir 500 mg–1 g PO mỗi ngày (theo đánh giá của bác sĩ)
  • Trường hợp nặng, lan tỏa hoặc có nguy cơ biến chứng: acyclovir đường tĩnh mạch (ví dụ: 10 mg/kg IV q8h) — viêm não, nhiễm trùng toàn thân, người suy giảm miễn dịch, trẻ sơ sinh...
  • Trẻ sơ sinh: acyclovir IV (liều lượng và thời gian điều trị khác nhau tùy thể bệnh, tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa sơ sinh)
• Điều trị bảo tồn/hỗ trợ: Kiểm soát đau (thuốc giảm đau, thuốc gây tê tại chỗ), vệ sinh tại chỗ, dưỡng ẩm và bảo vệ, sử dụng kháng sinh khi có nhiễm khuẩn thứ phát
• Phẫu thuật/thủ thuật: Hầu hết không cần thiết. Khi có biến chứng (ví dụ: điều trị chuyên khoa mắt nếu tổn thương giác mạc, xử trí phẫu thuật khi mất mô nghiêm trọng), cần phối hợp với chuyên khoa liên quan
• Quản lý sinh hoạt và lưu ý
  • Trong thời gian có tổn thương đang hoạt động, không tiếp xúc (hôn, quan hệ tình dục, dùng chung bát đĩa, khăn tắm...)
  • Không dùng tay chạm vào tổn thương; nếu đã chạm, cần rửa tay
  • Khi mang thai, nếu nhiễm trùng lần đầu xảy ra gần thời điểm sinh, cần quản lý sản khoa, chẳng hạn cân nhắc sinh mổ
  • Người suy giảm miễn dịch và trẻ sơ sinh bắt buộc phải được đánh giá y tế sớm

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng/thông tin cần chuẩn bị
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, không kê đơn và thực phẩm bổ sung)
  • Tiền sử dị ứng (thuốc, thực phẩm)
  • Thời điểm bắt đầu và diễn tiến triệu chứng (nếu có thể, chụp ảnh tổn thương)
  • Sốt và triệu chứng toàn thân, tiền sử từng có triệu chứng tương tự (tần suất và thời gian tái phát), tình trạng mang thai, tiền sử quan hệ tình dục (khi nghi ngờ có tổn thương sinh dục)
  • Có hay không điều trị ức chế miễn dịch và bệnh nền (ung thư, HIV, đái tháo đường...)
  • Tiền sử phẫu thuật, nhập viện và đi nước ngoài gần đây
• Ví dụ về câu hỏi cần cung cấp tại phòng khám ngoại trú
  • "Các triệu chứng bắt đầu lần đầu tiên khi nào?", "Trước đây bạn đã từng có tổn thương tương tự chưa?", "Gần đây bạn có dùng thuốc ức chế miễn dịch không?"

Ví dụ về các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• Mục đích và tác dụng phụ thường gặp của thuốc này là gì?
• Tôi cần lưu ý gì do các thuốc đang dùng hoặc bệnh nền của mình không?
• Khi triệu chứng nặng lên hoặc nghi ngờ có biến chứng, tôi cần quay lại khám khi nào?
• Có thói quen sinh hoạt hoặc biện pháp phòng ngừa nào giúp giảm tái phát không?
• Tôi đang mang thai (hoặc cho con bú), điều này ảnh hưởng thế nào đến phương thức sinh hoặc việc điều trị?

Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• (Liên quan đến thai kỳ) Tôi bị herpes sinh dục đơn thuần lần đầu vào cuối thai kỳ. Quyết định phương thức sinh (sinh thường hay sinh mổ) như thế nào?
• (Trường hợp tái phát nhiều) Tôi tái phát nhiều lần trong một năm. Điều trị ức chế (dùng thuốc kháng virus hằng ngày) có phù hợp với tôi không? Hiệu quả và tác dụng phụ dự kiến là gì?

Hết.