Viêm quanh móng

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Ngứa hậu môn (Pruritus ani) là triệu chứng ngứa dữ dội kéo dài hoặc từng đợt ở hậu môn và vùng da xung quanh (bao gồm cả vùng đáy chậu và âm hộ), không phải là một bệnh riêng biệt mà chỉ là một triệu chứng.
• Nguyên nhân chính
  • Kích thích tại chỗ: phân còn sót lại sau khi đi tiêu, vệ sinh quá mức (xà phòng·rửa mạnh), giấy vệ sinh·khăn ướt có màu hoặc hương liệu, thuốc xịt vệ sinh, các thuốc dùng ngoài như thuốc đặt·thuốc mỡ
  • Chế độ ăn·thuốc: thức ăn cay, cà phê·trà·cola·sữa·rượu·sô cô la·trái cây họ cam quýt·cà chua, vitamin C liều cao, mất cân bằng hệ vi khuẩn đường ruột do kháng sinh
  • Bệnh hậu môn·trực tràng: bệnh trĩ, nứt hậu môn, rò hậu môn, polyp hậu môn, ung thư trực tràng, v.v.
  • Nhiễm trùng·ký sinh trùng: giun kim (Enterobius), nấm (như Candida), nhiễm khuẩn
  • Bệnh da: chàm, vảy nến, viêm da tiết bã, v.v.
  • Yếu tố tâm lý: có thể liên quan đến căng thẳng, lo âu và kích thích tình dục
• Tóm tắt sinh lý bệnh
  • Xung quanh hậu môn tập trung nhiều dây thần kinh cảm giác nên ngay cả kích thích nhỏ cũng có thể gây phản ứng ngứa mạnh. Khi chu kỳ ngứa–gãi (itch–scratch) lặp đi lặp lại, da sẽ dày lên (lichen hóa), đồng thời có thể xuất hiện viêm·nứt·nhiễm trùng thứ phát.
• Triệu chứng lâm sàng
  • Ngứa không thể chịu đựng (đặc biệt nặng hơn vào ban đêm), đỏ da·trợt da·da dày lên do gãi (bề ngoài giống da thuộc), đau (khi có nhiễm trùng·nứt da), các vết nứt·rỉ dịch·dấu hiệu nấm trên bề mặt hoặc tổn thương có ranh giới rõ (vảy nến), v.v.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc cơ bản: xác định và loại bỏ nguyên nhân (nếu có thể) → điều trị tại chỗ·điều trị triệu chứng → điều trị bệnh nguyên nhân khi cần
• Chăm sóc sinh hoạt (điều trị đầu tiên)
  • Vệ sinh hậu môn: nhẹ nhàng rửa bằng nước ấm, cấm sử dụng xà phòng·hương liệu·chất tạo màu gây kích ứng. Sau khi rửa bằng nước, lau nhẹ và làm khô hoàn toàn.
  • Khi sử dụng giấy, nên dùng sản phẩm không mùi·không màu; đối với khăn ướt, nên chọn sản phẩm ít gây kích ứng. Không chà xát quá mức.
  • Đồ lót: mặc đồ lót bằng cotton thoáng khí, tránh quần áo bó sát. Kiểm soát cân nặng và mồ hôi.
  • Tránh thực phẩm: tạm thời ngừng các thực phẩm có liên quan đến việc làm nặng triệu chứng (thức ăn cay, cà phê·trà·rượu·sữa, v.v.) rồi theo dõi phản ứng.
  • Không gãi: khi ngứa, không gãi mà rửa bằng nước ấm. Khi cần, cân nhắc thuốc kháng histamine an thần dùng vào ban đêm (hỗ trợ giấc ngủ).
• Thuốc dùng tại chỗ
  • Corticosteroid bôi tại chỗ mức độ nhẹ (dùng ngắn hạn, ví dụ trong vòng 1 tuần khi cần): nhằm giảm viêm cấp tính. Dùng lâu dài có nguy cơ gây teo da.
  • Thuốc chống nấm bôi tại chỗ: khi nghi ngờ nhiễm nấm (Candida).
  • Thuốc điều hòa miễn dịch bôi tại chỗ (như tacrolimus): sử dụng hạn chế khi khó dùng steroid (theo đánh giá của bác sĩ).
  • Thuốc dưỡng ẩm·bảo vệ da: nhằm duy trì hàng rào bảo vệ da.
  • Kháng sinh bôi tại chỗ/thuốc gây tê tại chỗ: không khuyến cáo sử dụng thường quy (có nguy cơ gây kích ứng·dị ứng).
• Thuốc toàn thân
  • Thuốc kháng histamine đường uống (đặc biệt là chế phẩm an thần khi bị rối loạn giấc ngủ)
  • Khi nghi ngờ nhiễm ký sinh trùng, dùng thuốc tẩy giun (giun kim: mebendazole·albendazole, v.v.) — cân nhắc điều trị đồng thời cho các thành viên trong gia đình
• Điều trị bệnh nguyên nhân
  • Các bệnh hậu môn như bệnh trĩ·nứt hậu môn·rò hậu môn cần được điều trị tương ứng (bảo tồn·phẫu thuật).
  • Trường hợp mạn tính·khó điều trị: có thể cân nhắc các phương pháp phẫu thuật như tiêm phong bế thần kinh (tiêm alcohol, v.v.), bóc tách·cắt bỏ·ghép da, nhưng cần xem xét chỉ định hạn chế và biến chứng.
• Khác (tùy từng ca bệnh)
  • Hiếm khi có báo cáo sử dụng capsaicin tại chỗ, thuốc điều hòa thần kinh đường uống (như gabapentin), v.v., nhưng cần có đánh giá của chuyên gia và cân nhắc tác dụng phụ.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm đồ cần chuẩn bị·ví dụ câu hỏi)

• Đồ cần chuẩn bị và ghi chép
  • Danh sách các thuốc hiện đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn·OTC·vitamin·thuốc Đông y)
  • Ghi chép chế độ ăn gần đây (đánh dấu các thực phẩm liên quan đến việc làm nặng triệu chứng)
  • Nhật ký triệu chứng: thời điểm xuất hiện (ban ngày/ban đêm), khoảng thời gian nặng nhất, yếu tố khởi phát, số lần·mức độ gãi, yếu tố làm giảm·làm nặng triệu chứng
  • Ảnh vùng có triệu chứng (nếu có thể)
  • Kết quả xét nghiệm gần đây (xét nghiệm phân, xét nghiệm da, xét nghiệm liên quan đến hậu môn, v.v.) hoặc hồ sơ phẫu thuật·chẩn đoán trước đây
• Các mục bác sĩ sẽ kiểm tra khi khám (câu hỏi dự kiến)
  • Thời điểm bắt đầu và diễn biến của triệu chứng
  • Thói quen đi tiêu (tần suất·hình dạng) và cách chăm sóc sau khi đi tiêu
  • Các loại thuốc đặt·thuốc mỡ·giấy vệ sinh·chất tẩy rửa đang sử dụng, v.v.
  • Vị trí ngứa (khu trú quanh hậu môn hay bao gồm cả âm hộ), có nặng hơn vào ban đêm hay không
  • Các triệu chứng tương tự trong gia đình (liên quan đến nhiễm giun kim)
  • Tiền sử bệnh da (vảy nến·chàm) hoặc bệnh hậu môn

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Nguyên nhân có khả năng cao nhất của tình trạng ngứa này là gì? Có cần làm thêm xét nghiệm không?
• Thời gian sử dụng và tác dụng phụ của thuốc điều trị tại chỗ được khuyến nghị là gì?
• Trong chế độ ăn·sinh hoạt có mục nào nhất thiết phải tránh không?
• Nếu triệu chứng không cải thiện, bước tiếp theo (xét nghiệm·điều trị) là gì?

Ví dụ câu hỏi dành riêng cho từng bệnh

• Làm thế nào để xác định chắc chắn ngứa hậu môn của tôi có phải do bệnh trĩ hoặc bệnh trực tràng hay không? (Có cần soi hậu môn·thăm trực tràng bằng ngón tay·xét nghiệm phân, v.v. không?)
• Khi nghi ngờ giun kim là nguyên nhân, có cần điều trị cho tất cả thành viên trong gia đình không? Làm thế nào để phòng tái nhiễm?

(Tóm tắt tiên lượng) Trong đa số trường hợp, triệu chứng cải thiện trong vòng 1 tuần và giảm nhẹ trong vòng 1 tháng nhờ loại bỏ nguyên nhân và điều trị bảo tồn phù hợp. Nếu trở thành mạn tính, biến đổi da·nhiễm trùng thứ phát·rối loạn giấc ngủ, v.v. có thể kéo dài, vì vậy việc xác định nguyên nhân và điều trị phù hợp rất quan trọng.