Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Tóm tắt định nghĩa: Tình trạng dịch tích tụ bất thường giữa hai lớp của màng ngoài tim (màng bao quanh tim).
- Sinh lý bệnh: Khi lượng dịch tích tụ chèn ép tim, áp lực trong màng ngoài tim tăng lên, làm hạn chế sự giãn nở và đổ đầy của tim, từ đó có thể gây bất thường huyết động (chèn ép tim, tamponade). Dịch tích tụ nhanh có thể gây triệu chứng dù lượng ít, trong khi nếu tích tụ từ từ, người bệnh có thể không có triệu chứng dù lượng dịch tương đối nhiều.
- Nguyên nhân chính: Viêm do virus (vô căn), bệnh lao, u ác tính (ung thư di căn), suy giáp (phù niêm), lupus ban đỏ hệ thống (SLE), viêm khớp dạng thấp, suy thận mạn (do urê huyết), xạ trị·hóa trị, nhiễm nấm, chấn thương·biến chứng sau nhồi máu cơ tim, v.v.
- Triệu chứng điển hình: Tràn dịch ít thường không có triệu chứng (tình cờ phát hiện). Khi tràn dịch nhiều hoặc tăng nhanh, có thể xuất hiện khó thở, ho, khàn giọng (do chèn ép thần kinh thanh quản), nhanh no·chán ăn, nhịp tim nhanh, tĩnh mạch cảnh nổi (JVD), gan to·phù ngoại biên, tiếng tim giảm khi nghe tim; trong chèn ép tim có thể có hạ huyết áp·suy nhược·tăng hoạt giao cảm·pulsus paradoxus (huyết áp tâm thu giảm từ 10 mmHg trở lên khi hít vào).
Phương pháp điều trị
- Nguyên tắc chung: Điều trị bệnh nguyên (thuốc chống lao, hóa trị, bổ sung hormone tuyến giáp, điều trị chống viêm, v.v.) + xử trí tùy theo triệu chứng và tình trạng huyết động. Tràn dịch ít, không có triệu chứng thường chỉ cần theo dõi (siêu âm tim định kỳ).
- Điều trị bằng thuốc: Với nguyên nhân viêm, sử dụng NSAIDs (ví dụ: ibuprofen), colchicine (dùng để dự phòng·giảm tái phát); steroid được sử dụng trong một số bệnh tự miễn·bệnh đáp ứng với steroid (cần thận trọng hơn, không ưu tiên trong trường hợp cấp cứu).
- Thủ thuật/phẫu thuật:
- Chọc dò màng ngoài tim (pericardiocentesis qua da): Dẫn lưu cấp cứu và lấy mẫu chẩn đoán khi gây triệu chứng hoặc có bất thường huyết động (tamponade). Dịch dẫn lưu được thực hiện nuôi cấy·xét nghiệm tế bào·xét nghiệm sinh hóa, v.v. (trong trường hợp tràn dịch ác tính, có thể chẩn đoán tế bào ung thư ở khoảng 80% trường hợp). Khi cần, đặt ống lưu (dẫn lưu liên tục).
- Cửa sổ màng ngoài tim (pericardial window) hoặc cắt một phần màng ngoài tim: Nhằm ngăn tái phát và dẫn lưu liên tục trong trường hợp tràn dịch tái phát·khu trú·ác tính.
- Điều trị ung thư·nhiễm trùng phối hợp với điều trị toàn thân.
- Chăm sóc sau thủ thuật: Theo dõi lượng dịch còn lại·thiếu máu cục bộ bằng siêu âm, xử trí nhiễm trùng, thực hiện xét nghiệm máu·xét nghiệm miễn dịch·xét nghiệm TB·dấu ấn khối u·xét nghiệm tế bào dịch màng ngoài tim, v.v. để xác định nguyên nhân.
- Quản lý sinh hoạt·lưu ý: Đến phòng cấp cứu khi bệnh diễn tiến cấp tính (khó thở dữ dội·ngất·hạ huyết áp); hạn chế vận động mạnh·hoạt động gắng sức tùy theo triệu chứng và diễn tiến. Việc có dùng thuốc chống đông hay không cần được đánh giá riêng cho từng người (cân nhắc nguy cơ chảy máu và nguyên nhân).
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng·thông tin cần ghi chép và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng/tài liệu cần chuẩn bị:
- Danh sách tất cả các thuốc đang dùng (thuốc kê đơn·thuốc không kê đơn·thực phẩm bổ sung)
- Bản sao hoặc ảnh chụp các kết quả xét nghiệm trước đây (báo cáo siêu âm tim, X-quang ngực, ECG, kết quả xét nghiệm máu)
- Tiền sử bệnh (lao·ung thư·bệnh tự miễn·suy thận·xạ trị, v.v.) và tiền sử phẫu thuật
- Ghi chép triệu chứng:
- Thời điểm bắt đầu·diễn tiến nặng lên của khó thở (khi vận động so với khi nghỉ), thay đổi theo tư thế (có nặng hơn khi nằm hay không)
- Đau ngực (tính chất·thời gian kéo dài), ho·sốt·thay đổi cân nặng·chán ăn
- Có chấn thương gần đây hay không, tình trạng chẩn đoán·tiến triển ung thư, có lọc máu hay không
- Các thông tin khách quan bác sĩ có thể hỏi khi khám ngoại trú: huyết áp·nhịp tim·nhịp thở·độ bão hòa oxy, có tĩnh mạch cảnh nổi hay không, gan to·phù, v.v.
- Chuẩn bị xét nghiệm: Không cần nhịn ăn đặc biệt. Khi cần, sẽ được hướng dẫn đặt lịch siêu âm tim·X-quang ngực·ECG·xét nghiệm máu (nhiễm trùng·viêm·tuyến giáp·chức năng thận, v.v.).
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- "Hiện lượng dịch màng ngoài tim của tôi và tốc độ tăng đang ở mức nào? Tôi có cần làm thủ thuật ngay không?"
- "Ưu và nhược điểm, tác dụng phụ của các phương án điều trị được đề xuất (thuốc·chọc dò·phẫu thuật) là gì?"
- "Nguy cơ tái phát và việc kiểm tra theo dõi (khoảng thời gian·phương pháp) sẽ được thực hiện như thế nào?"
- "Tôi cần lưu ý điều gì trong sinh hoạt (vận động·công việc·du lịch)?"
Ví dụ các câu hỏi tùy theo bệnh
- "Dựa trên các triệu chứng hiện tại, tôi có nguy cơ bị chèn ép tim (tamponade) không? Khi xuất hiện triệu chứng nào thì tôi phải lập tức đến phòng cấp cứu?"
- "Xác suất phát hiện tế bào ung thư trong xét nghiệm dịch màng ngoài tim là bao nhiêu, và trong trường hợp kết quả âm tính thì khi nào cần làm thêm xét nghiệm (như sinh thiết màng ngoài tim)?"