U hạch thần kinh

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Bệnh lý thần kinh ngoại biên xảy ra do thần kinh giữa (median nerve) bị chèn ép trong ống cổ tay (carpal tunnel), gây rối loạn cảm giác ở bàn tay (tê, nóng rát), đau và yếu cơ (đặc biệt là giảm lực ở phía ngón cái).
• Sinh lý bệnh: Áp lực trong ống cổ tay tăng hoặc diện tích mặt cắt ngang của ống giảm, dẫn đến chèn ép thần kinh giữa và rối loạn tuần hoàn máu; nếu tình trạng chèn ép lặp đi lặp lại kéo dài, có thể gây tổn thương bao myelin, suy giảm chức năng sợi trục và teo cơ (teo cơ mô cái).
• Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ chính: Sử dụng cổ tay lặp đi lặp lại (gấp, duỗi, rung), phụ nữ trung niên, béo phì, đái tháo đường, mang thai (tạm thời), suy thận mạn (lọc máu), viêm khớp dạng thấp, suy giáp, v.v.
• Triệu chứng chính: Tê/giảm cảm giác ở ngón cái, ngón trỏ, ngón giữa và một phần mặt ngoài ngón áp út (ngón út thường không bị ảnh hưởng), triệu chứng nặng hơn về đêm, thường làm rơi đồ vật, yếu động tác dạng hoặc cử động ngón cái do teo cơ mô cái, có thể kèm đau lan xuống cánh tay và vai.

Phương pháp điều trị

• Điều trị bảo tồn (trường hợp nhẹ hoặc giai đoạn sớm)
  • Nẹp hỗ trợ cổ tay/nẹp ban đêm (cố định ở tư thế trung tính) — đặc biệt hiệu quả trong cải thiện triệu chứng về đêm.
  • Điều trị bằng thuốc: NSAIDs và các thuốc chống viêm giảm đau điều trị triệu chứng khác (nhằm giảm đau).
  • Tiêm steroid tại chỗ: có tác dụng cải thiện triệu chứng trong thời gian ngắn, nhưng cần cân nhắc thận trọng khi tiêm lặp lại.
  • Cải thiện môi trường làm việc, kéo giãn cổ tay và nghỉ ngơi (tránh công việc lặp đi lặp lại và gấp/duỗi cổ tay quá mức).
• Xét nghiệm chẩn đoán và điều trị
  • Khảo sát dẫn truyền thần kinh (nerve conduction study) và điện cơ (EMG): đánh giá sự hiện diện và mức độ chèn ép, cũng như có hay không có tổn thương cơ (teo cơ mô cái).
  • Siêu âm: hỗ trợ xác nhận tình trạng sưng của thần kinh trong ống cổ tay. X-quang chủ yếu được sử dụng để chẩn đoán phân biệt các tổn thương cột sống (cột sống cổ).
• Điều trị phẫu thuật (khi triệu chứng nặng hoặc điều trị bảo tồn thất bại)
  • Phẫu thuật giải phóng ống cổ tay (carpal tunnel release): rạch dây chằng ngang cổ tay (transverse carpal ligament) để giải phóng chèn ép.
  • Kỹ thuật phẫu thuật: phẫu thuật mở truyền thống (open release) hoặc phương pháp nội soi/đường rạch nhỏ (endoscopic/minimally invasive). Có sự khác biệt về tốc độ hồi phục và mức độ đau, nhưng nguyên tắc cơ bản là giống nhau.
  • Chỉ định: ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày, không đáp ứng với điều trị bảo tồn, thiếu hụt thần kinh dai dẳng hoặc tiến triển (mất cảm giác, yếu cơ, teo cơ), v.v.
• Lưu ý và tự chăm sóc
  • Kiểm soát đường huyết trước và sau phẫu thuật (ở bệnh nhân đái tháo đường), kiểm soát nguy cơ nhiễm trùng; hút thuốc có thể làm chậm quá trình hồi phục.
  • Khi triệu chứng ống cổ tay kéo dài và teo cơ nghiêm trọng, khả năng phục hồi chức năng có thể không hoàn toàn.
  • Đối với các nghề gây căng thẳng lặp đi lặp lại cho cổ tay (ví dụ: thợ làm tóc, công việc lắp ráp, v.v.), khuyến nghị điều chỉnh môi trường làm việc.

Những điểm cần kiểm tra trước khi đến khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Những thứ cần chuẩn bị (khuyến nghị mang theo)
  • Danh sách các thuốc hiện đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung)
  • Kết quả xét nghiệm trước đây (khảo sát dẫn truyền thần kinh/EMG, siêu âm, X-quang, v.v.) cùng hình ảnh/tài liệu
  • Thông tin về bệnh nền (đái tháo đường, bệnh tuyến giáp, suy thận/có lọc máu hay không, bệnh thấp khớp)
  • Ghi chép triệu chứng: thời điểm bắt đầu, tần suất xuất hiện (đặc biệt là tần suất về đêm), triệu chứng nặng lên khi thực hiện động tác nào, tần suất làm rơi đồ vật, v.v.
• Những điều cần nói trước với bác sĩ khi đến khám
  • Triệu chứng có nặng lên hay không (thay đổi theo thời gian), nghề nghiệp và việc sử dụng tay lặp đi lặp lại, có mang thai hay không
• Câu hỏi ví dụ (câu bệnh nhân hỏi bác sĩ)
  • "Nếu kết quả khảo sát dẫn truyền thần kinh cho thấy mức độ bất thường như thế nào thì bác sĩ khuyến nghị tôi phẫu thuật?"
  • "Nếu các triệu chứng không được kiểm soát bằng nẹp ban đêm và tiêm steroid thì bước tiếp theo là gì?"

Ví dụ về các câu hỏi chung có thể hỏi bác sĩ

• Hiệu quả dự kiến và tác dụng phụ của thuốc (hoặc mũi tiêm) này là gì?
• Tôi nên hiểu kết quả khảo sát dẫn truyền thần kinh/EMG của mình như thế nào? Mức độ có nặng không?
• Nếu được khuyến nghị phẫu thuật, thời gian hồi phục và thời điểm dự kiến có thể trở lại sinh hoạt hằng ngày, công việc là khi nào?
• Để phòng ngừa nguy cơ tái phát, tôi cần thay đổi những thói quen sinh hoạt nào?

Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Tôi thấy cơ mô cái (thenar) bị teo; sau phẫu thuật, chức năng của cơ này có khả năng hồi phục đến mức nào?"
• "Hiện tại triệu chứng của tôi chủ yếu nặng về đêm; giữa nẹp ban đêm và tiêm steroid, phương pháp nào phù hợp hơn với tôi?"

Tham khảo thêm: Chẩn đoán được thực hiện dựa trên các triệu chứng lâm sàng (phân bố tê, nghiệm pháp Phalen/nghiệm pháp Tinel, v.v.) và các xét nghiệm điện sinh lý. Việc lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp được quyết định dựa trên đánh giá tổng hợp mức độ nghiêm trọng của triệu chứng, kết quả khảo sát dẫn truyền thần kinh và ảnh hưởng đến công việc, sinh hoạt.