Đau dây thần kinh thiệt hầu

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Đau dây thần kinh thiệt hầu (Glossopharyngeal neuralgia) là bệnh gây ra những cơn đau dữ dội, đột ngột, như bị dao đâm ở amidan, hầu họng, phần sau của lưỡi (1/3 phía sau) và các vùng do dây thần kinh sọ số 9 (dây thần kinh thiệt hầu) chi phối.
• Sinh lý bệnh chính: Cơ chế chủ yếu là mất myelin khu trú của dây thần kinh thiệt hầu hoặc kích thích cơ học do bị chèn ép với mạch máu (chủ yếu là các động mạch nhỏ). Hiếm khi nguyên nhân có thể là u não, tổn thương mất myelin do bệnh đa xơ cứng, chấn thương hoặc phẫu thuật vùng cổ, bất thường (như cốt hóa) của dây chằng trâm-giáp móng hoặc các cấu trúc xung quanh.
• Triệu chứng chính: Các cơn đau dữ dội, kịch phát ở amidan và phần sau của lưỡi, kéo dài từ vài giây đến vài phút, có thể lan đến tai, vùng hàm dưới và cổ. Đau thường bị kích hoạt khi nuốt, nhai, súc miệng, ngáp, hắt hơi hoặc ho. Ở một số bệnh nhân, tình trạng tăng hoạt phó giao cảm có thể đi kèm nhịp tim chậm, ngất, hạ huyết áp, rối loạn nhịp tim và hiếm khi có nguy cơ co giật hoặc ngừng tim (được ghi nhận ở một số bệnh nhân trong y văn).
• Chẩn đoán: Có thể chẩn đoán dựa trên bệnh sử điển hình. Nếu cơn đau biến mất sau khi gây tê tại chỗ để chẩn đoán (tiêm thuốc gây tê tại chỗ vào vùng amidan), điều này có thể hỗ trợ chẩn đoán. Để chẩn đoán phân biệt, cần chụp MRI não (đặc biệt bao gồm MR angiography để kiểm tra mối liên quan giữa mạch máu và dây thần kinh ở vùng cầu não và phía sau hộp sọ), chụp MRI và khám thần kinh khi nghi ngờ bệnh đa xơ cứng, loại trừ các bệnh lý về tai, miệng và răng, đồng thời thực hiện điện tâm đồ và đánh giá tim mạch khi có triệu chứng ngất hoặc hạ huyết áp.

Phương pháp điều trị

• Điều trị bằng thuốc (điều trị ban đầu)
  • Thuốc chống co giật: Carbamazepine là thuốc hàng đầu tiêu chuẩn và hiệu quả nhất trong kiểm soát triệu chứng. Oxcarbazepine, gabapentin và pregabalin cũng có thể được sử dụng.
  • Chỉ dùng thuốc giảm đau thường không đủ hiệu quả. Khi cần, có thể cân nhắc dùng thuốc an thần hoặc thuốc chống lo âu trong thời gian ngắn để hỗ trợ.
  • Cần theo dõi tác dụng phụ của thuốc (chóng mặt, buồn ngủ, rối loạn tiêu hóa, bất thường huyết học, v.v.).
• Thủ thuật và tiêm
  • Phong bế thần kinh tại chỗ để chẩn đoán/điều trị (thuốc gây tê tại chỗ ± steroid quanh amidan) có thể giúp giảm đau tạm thời. Tuy nhiên, hiệu quả lâu dài còn hạn chế và cần thận trọng do nguy cơ biến chứng tim mạch và liên quan đến thanh quản.
  • Đã có báo cáo về các thủ thuật cắt hoặc hủy thần kinh như đốt nhiệt bằng sóng cao tần qua da, nhưng khi thực hiện có nguy cơ khó nuốt, mất vị giác và liệt thanh quản.
• Phẫu thuật
  • Phẫu thuật giải ép vi mạch (Microvascular decompression, MVD): Là phương pháp phẫu thuật tiêu chuẩn được cân nhắc khi hình ảnh hoặc kết quả phẫu thuật cho thấy mạch máu chèn ép dây thần kinh; có thể cải thiện triệu chứng ở một tỷ lệ đáng kể bệnh nhân.
  • Cắt dây thần kinh (cắt bỏ/cắt bỏ một phần): Được cân nhắc khi không thể thực hiện MVD hoặc MVD thất bại, nhưng có nguy cơ di chứng như mất cảm giác ở lưỡi và hầu họng, rối loạn nuốt.
• Kiểm soát triệu chứng tim mạch
  • Khi đi kèm nhịp tim chậm hoặc ngất tái diễn, có thể theo dõi tim, thực hiện điện tâm đồ hoặc xét nghiệm Holter khi cần, hội chẩn với khoa tim mạch và cân nhắc đặt máy tạo nhịp tim tạm thời hoặc vĩnh viễn (pacemaker).
• Quản lý sinh hoạt và lưu ý
  • Tránh các hành động gây đau (nuốt một số loại thức ăn, ăn đồ lạnh, kích thích mạnh, v.v.) và ăn chậm, từng lượng nhỏ.
  • Nếu có nguy cơ nhịp tim chậm nghiêm trọng hoặc ngất, tránh ăn một mình hoặc thực hiện các hoạt động nguy hiểm (như lái xe).
  • Thận trọng khi vận hành máy móc hoặc lái xe vì thuốc có thể gây buồn ngủ và chóng mặt.

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng, mục cần xem xét và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng/thông tin cần chuẩn bị
  • Danh sách tất cả các loại thuốc và thực phẩm bổ sung đang sử dụng (bao gồm liều lượng và thời gian dùng)
  • Kết quả và phiếu ghi nhận xét của các xét nghiệm gần đây (MRI/MRA não, điện tâm đồ, Holter, xét nghiệm máu, v.v.)
  • Nhật ký cơn đau: tần suất, thời gian kéo dài, yếu tố kích hoạt, mức độ đau (thang điểm đau), triệu chứng đi kèm (ngất, chóng mặt, khó thở, v.v.)
  • Tiền sử bệnh (bệnh đa xơ cứng, u não, phẫu thuật hoặc chấn thương vùng cổ, v.v.) và tiền sử dị ứng
• Thông tin nên cung cấp cho bác sĩ khi khám ngoại trú
  • Thời điểm bắt đầu đau và diễn biến, tình trạng đáp ứng với thuốc
  • Mô tả chi tiết các sự kiện liên quan đến ngất hoặc nhịp tim chậm (lời kể của người chứng kiến, nhịp tim khi xảy ra, thời gian mất ý thức, v.v.)
• Các mục cần tự kiểm tra khi khám ngoại trú
  • Có hay không các triệu chứng cấp cứu như thay đổi cân nặng gần đây, rối loạn nuốt, sốt, suy giảm ý thức, khó thở, v.v.

Ví dụ các câu hỏi chung dành cho bác sĩ

• Hiệu quả dự kiến của thuốc này (thuốc chống co giật được đề xuất) sẽ xuất hiện sau khoảng bao lâu và các tác dụng phụ thường gặp là gì?
• Khi dùng thuốc, cần lưu ý những tương tác thuốc hoặc loại thực phẩm nào (ví dụ: rượu)?
• Nếu không thể kiểm soát bằng thuốc, các lựa chọn ở bước tiếp theo (thủ thuật hoặc phẫu thuật), tỷ lệ thành công và nguy cơ là gì?
• Tôi có nguy cơ ngất hoặc hạ huyết áp do cơn đau; bác sĩ khuyến nghị thực hiện thêm những xét nghiệm tim mạch nào?
• Những phương pháp quản lý nào trong sinh hoạt hằng ngày (tốc độ ăn, chế độ ăn, vận động, v.v.) có thể giúp giảm triệu chứng?

Ví dụ các câu hỏi cụ thể theo bệnh

• Trên MRI (MR angiography) của tôi có thấy mạch máu chèn ép dây thần kinh thiệt hầu không? Nếu có, phẫu thuật giải ép vi mạch có phù hợp không? Tỷ lệ thành công và thời gian hồi phục dự kiến là bao lâu?
• Tôi đã bị nhịp tim chậm hoặc ngất trong hoặc trước/sau cơn đau; trong trường hợp này, khả năng cần theo dõi tim (Holter), hội chẩn với khoa tim mạch hoặc đặt máy tạo nhịp tim là bao nhiêu?

Lưu ý: Thông tin này chỉ nhằm mục đích chung và giáo dục; chẩn đoán cuối cùng và kế hoạch điều trị phải được quyết định dựa trên tư vấn với bác sĩ phụ trách và kết quả xét nghiệm cá nhân.