Hội chứng Leriche

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Hội chứng Leriche (Leriche syndrome) là bệnh trong đó dòng máu đến chi dưới bị giảm do đoạn động mạch chủ–chậu bị hẹp hoặc tắc nghẽn vì xơ vữa động mạch (atherosclerotic) ở đoạn động mạch chủ bụng xa (distal abdominal aorta) và mức động mạch chậu (iliac) hai bên.
• Nguyên nhân/cơ chế bệnh sinh: Nguyên nhân chủ yếu là xơ vữa động mạch; các yếu tố nguy cơ xơ cứng động mạch như rối loạn lipid máu, tăng huyết áp, hút thuốc và đái tháo đường có liên quan. Hình thành mảng xơ vữa trong động mạch chủ/động mạch chậu → hẹp hoặc tắc nghẽn hoàn toàn → giảm lưu lượng máu ở đoạn xa và thiếu máu cục bộ mô. Về lâu dài, tuần hoàn bàng hệ (collateral) phát triển, nhưng khi bệnh diễn tiến cấp tính có thể xảy ra thiếu máu cục bộ nghiêm trọng.
• Triệu chứng chính:
  • Đau cách hồi (claudication) khi đi bộ: đặc biệt là đau, tê và co cứng cơ ở mông, đùi và bắp chân
  • Mạch động mạch đùi yếu hoặc mất
  • Ở nam giới có thể bị rối loạn cương dương (impotence) và các vấn đề liên quan đến cơ quan sinh dục dẫn đến vô sinh
  • Trường hợp nặng có thể xuất hiện loét, hoại tử, lạnh và mất cảm giác ở chi dưới, hoại tử mô

Phương pháp điều trị

• Điều chỉnh lối sống và kiểm soát yếu tố nguy cơ
  • Cai thuốc lá (biện pháp đơn lẻ quan trọng nhất)
  • Kiểm soát huyết áp, đường huyết và lipid máu (như statin)
  • Tập aerobic thường xuyên (như đi bộ trong phạm vi mức đau cho phép; khuyến nghị các chương trình tâm lý và phục hồi chức năng)
  • Kiểm soát cân nặng và ăn uống lành mạnh
• Điều trị bằng thuốc
  • Thuốc chống kết tập tiểu cầu (aspirin hoặc clopidogrel) để giảm nguy cơ huyết khối
  • Statin (thuốc hạ lipid) để ức chế tiến triển xơ vữa động mạch
  • Thuốc giảm triệu chứng: như cilostazol (cần kiểm tra chống chỉ định, chẳng hạn bệnh gan hoặc suy tim)
  • Thuốc kiểm soát huyết áp và đái tháo đường
• Thủ thuật và phẫu thuật
  • Nếu đoạn tắc ngắn và có thể tiếp cận, thực hiện nong mạch máu qua da (PTA) + đặt stent
  • Nếu tổn thương dài hoặc phức tạp:
    • Phẫu thuật bắc cầu mạch máu như bắc cầu chủ–động mạch đùi hai bên (aorto-bifemoral bypass)
    • Phẫu thuật tái thông mạch máu như bóc nội mạc động mạch (endarterectomy)
  • Việc lựa chọn được quyết định dựa trên độ dài và vị trí tổn thương, tình trạng toàn thân và các bệnh kèm theo của người bệnh
• Điều trị cấp cứu/khi thiếu máu cục bộ nghiêm trọng
  • Khi xuất hiện triệu chứng thiếu máu cục bộ cấp tính (đau đột ngột, da nhợt và lạnh, mất cảm giác/vận động), cần tái tưới máu cấp cứu
• Xử trí biến chứng và tiên lượng
  • Nếu bệnh tiến triển mà không được điều trị thích hợp, loét và hoại tử chi dưới có thể khiến phải cắt cụt chi
  • Nếu tắc nghẽn đoạn gần tiến triển đến động mạch thận, chức năng thận có thể xấu đi
• Lưu ý (khi tự chăm sóc)
  • Chăm sóc kỹ vết thương và bàn chân (phát hiện sớm loét bàn chân)
  • Tránh nhiệt độ quá thấp và chấn thương
  • Tuân thủ hướng dẫn trước và sau phẫu thuật/thủ thuật (nhịn ăn, ngừng thuốc, v.v.)
  • Tiêu chí gọi cấp cứu sớm: đau đột ngột tăng lên, da nhợt hoặc tím tái, mất cảm giác/vận động

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị
  • Danh sách các thuốc hiện đang dùng (bao gồm liều lượng và thời gian dùng thuốc)
  • Tiền sử bệnh và hồ sơ phẫu thuật (đặc biệt là bệnh tim mạch, đái tháo đường và bệnh thận)
  • Kết quả xét nghiệm gần đây (xét nghiệm máu, lipid máu, đường huyết, chức năng thận, v.v.) và bản sao các hình ảnh mạch máu trước đây (CT/MR/chụp mạch, v.v.)
  • Ghi chép thay đổi triệu chứng: thời điểm bắt đầu triệu chứng, xuất hiện đau sau khi đi được quãng đường nào (quãng đường đi bộ), đặc điểm cơn đau (vị trí, mức độ, có giảm khi nghỉ ngơi hay không), có rối loạn cương dương hay không và thời điểm bắt đầu
  • Tình trạng hút thuốc (số lượng thuốc hút mỗi ngày và thời gian hút)
• Tài liệu cần cho bác sĩ xem khi khám ngoại trú
  • Nhật ký triệu chứng (quãng đường có thể đi bộ, có hồi phục sau khi nghỉ ngơi hay không)
  • Thông tin về việc từng dùng thuốc tim mạch và tiền sử điều trị nội khoa
• Chuẩn bị cho xét nghiệm
  • Kiểm tra việc đang dùng thuốc chống đông/thuốc chống kết tập tiểu cầu (hướng dẫn ngừng thuốc nếu cần)
  • Nếu dự kiến chụp mạch, cần kiểm tra chức năng thận và xác nhận có dị ứng với thuốc cản quang hay không

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Trong tình trạng của tôi, có cần phẫu thuật (hoặc can thiệp) không? Những lợi ích và nguy cơ dự kiến là gì?"
• "Hiệu quả dự kiến và các tác dụng phụ có thể xảy ra của thuốc được khuyến nghị là gì?"
• "Sau khi điều trị, tôi nên điều chỉnh sinh hoạt hằng ngày và việc tập luyện như thế nào?"
• "Tiên lượng dài hạn (chức năng chi dưới, nguy cơ cắt cụt chi, v.v.) như thế nào?"
• "Cần thực hiện thêm những xét nghiệm hoặc kế hoạch theo dõi nào để ngăn bệnh tái phát?"

Ví dụ các câu hỏi tùy theo bệnh

• "Xét đến vị trí và độ dài đoạn tắc của tôi, can thiệp đặt stent qua da có đủ không, hay phẫu thuật bắc cầu sẽ phù hợp hơn?"
• "Tôi bị rối loạn cương dương kèm theo; khả năng chức năng cương dương phục hồi sau khi tái thông mạch máu là bao nhiêu? Các lựa chọn điều trị rối loạn cương dương là gì?"