Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
Tắc ruột (ileus) là tình trạng ruột non hoặc ruột già bị tắc nghẽn một phần hoặc hoàn toàn, khiến các chất trong ruột (thức ăn, dịch tiêu hóa, khí) không thể lưu thông, gây tăng áp lực trong lòng ruột, chướng ruột và rối loạn tiêu hóa, hấp thu.
Nguyên nhân chính
- Tắc nghẽn cơ học: dính ruột sau phẫu thuật, khối u (ung thư ruột non·ung thư đại tràng), thoát vị bị nghẹt (hernia), lồng ruột (intussusception), xoắn ruột (volvulus) v.v.
- Tắc liệt (tắc nghẽn chức năng): nhu động ruột giảm do viêm phúc mạc, viêm tụy cấp·viêm túi mật, chấn thương bụng·ngay sau phẫu thuật, một số thuốc (thuốc giảm đau·thuốc kháng cholinergic v.v.)
Tóm tắt sinh lý bệnh - Các chất trong ruột ứ đọng ở phía trên vị trí tắc, gây chướng bụng·đau·nôn → áp lực trong lòng ruột tăng làm giảm lưu lượng máu → tăng nguy cơ thiếu máu cục bộ niêm mạc ruột·hoại tử·thủng và nhiễm trùng huyết
Triệu chứng chính - Đau bụng từng cơn (dạng co thắt), chướng bụng, nôn (nặng và có thể là nôn dịch mật khi tắc ruột non đoạn trên → theo thời gian có thể nôn ra phân), ngừng đại tiện·trung tiện (khi tắc hoàn toàn), mất nước·nhịp tim nhanh·hạ huyết áp, sốt·tăng bạch cầu (khi có hoại tử·thủng·nhiễm trùng)
Dấu hiệu khi khám - Tắc nghẽn cơ học giai đoạn sớm: tăng nhu động ruột (tiếng ruột tăng, có âm sắc réo)
- Tắc liệt hoặc tình trạng đã tiến triển: nhu động ruột giảm hoặc mất
Phương pháp điều trị (điều trị tiêu chuẩn·thuốc·can thiệp/phẫu thuật·chăm sóc sinh hoạt và lưu ý)
Xử trí ban đầu (cấp cứu·ban đầu)
- Nhịn ăn (NPO), truyền dịch tĩnh mạch (điều chỉnh nước·điện giải), điều chỉnh tình trạng điện giải·thăng bằng axit-bazơ
- Giảm áp đường tiêu hóa: đặt ống thông mũi-dạ dày (Levin hoặc nasogastric tube) để hút các chất trong dạ dày và đường tiêu hóa (phương pháp giảm áp)
- Kiểm soát đau·nôn (khi cần dùng thuốc chống nôn, thuốc giảm đau—cần thận trọng để không che lấp dấu hiệu chẩn đoán), khi cần dùng kháng sinh phổ rộng (nếu nghi ngờ thủng·viêm phúc mạc)
Xét nghiệm chẩn đoán - X-quang bụng thường quy tư thế đứng: nghi ngờ tắc ruột khi quan sát thấy mức nước-hơi (air-fluid level)
- CT bụng (có thuốc cản quang): hữu ích nhất để xác định vị trí tắc·điểm chuyển tiếp·thiếu máu cục bộ ruột·nguyên nhân (khối u·thoát vị v.v.)
- Xét nghiệm máu: CBC, điện giải, chức năng thận, khí máu·lactate — quan trọng khi nghi ngờ thiếu máu cục bộ ruột
Tiêu chuẩn điều trị bảo tồn (không phẫu thuật) - Tắc nghẽn một phần, không có dấu hiệu hoại tử·thủng·viêm phúc mạc và triệu chứng cải thiện khi giảm áp, truyền dịch v.v. thì tiếp tục theo dõi
Chỉ định phẫu thuật - Tắc hoàn toàn, có dấu hiệu thiếu máu cục bộ ruột·hoại tử·thủng hoặc viêm phúc mạc, điều trị bảo tồn thất bại, sốc tiến triển hoặc triệu chứng nặng lên nhanh chóng thì phẫu thuật cấp cứu
Ví dụ về điều trị phẫu thuật - Gỡ dính (adhesiolysis), cắt đoạn ruột bị hoại tử và nối ruột hoặc tạo hậu môn nhân tạo, khâu·sửa chữa thoát vị, ở trẻ em bị lồng ruột có thể tháo lồng bằng thụt khí·thụt bari, trong tắc đại tràng ác tính có thể đặt stent qua nội soi (tùy trường hợp)
Theo dõi·chăm sóc sinh hoạt và lưu ý - Khi triệu chứng cải thiện sau nhịn ăn, từ từ bắt đầu ăn uống trở lại (nước trong → thức ăn bán lỏng → thức ăn thông thường)
- Điều chỉnh đầy đủ tình trạng mất nước·điện giải, theo dõi đại tiện·trung tiện
- Khi sử dụng thuốc giảm đau (đặc biệt là opioid), có thể ức chế nhu động ruột, vì vậy hãy trao đổi với bác sĩ về sự cần thiết và liều dùng
- Nếu có tiền sử phẫu thuật bụng (nguy cơ dính ruột) hoặc dấu hiệu thoát vị, khuyến nghị đi khám sớm
Nguy cơ biến chứng - Thiếu máu cục bộ ruột·hoại tử, thủng, viêm phúc mạc, nhiễm trùng huyết, rối loạn điện giải·sốc
Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm đồ cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
Đồ cần chuẩn bị (mang theo)
- Danh sách các thuốc đang dùng (tên·liều lượng·thời gian dùng) và đơn thuốc gần đây
- Bệnh sử·hồ sơ phẫu thuật trước đây (đặc biệt là phẫu thuật bụng·thoát vị·tiền sử ung thư)
- Phim hoặc CD các kết quả xét nghiệm hay hình ảnh chụp gần đây (X-quang/CT bụng v.v.), báo cáo xét nghiệm
- Thời điểm khởi phát và diễn tiến triệu chứng (thời gian·tần suất·lượng cụ thể), ảnh chất nôn (nếu có) hoặc ghi chép
- Thay đổi cân nặng gần đây, thời điểm đại tiện·trung tiện lần cuối, có sốt hay không, lượng nước tiểu có giảm hay không
Các mục hữu ích nên ghi lại khi khám ngoại trú - Đặc điểm cơn đau (từng cơn·liên tục), số lần nôn và tính chất chất nôn (dịch mật·phân), mức độ chướng bụng, những thay đổi về ăn uống·thuốc
Điều cấm/lưu ý trước khi đến khám - Đến khám trong trạng thái nhịn ăn (nếu bác sĩ chỉ định), hạn chế ăn uống bằng đường miệng khi chưa được kê đơn hoặc hướng dẫn
Ví dụ một số câu hỏi đơn giản có thể hỏi khi khám ngoại trú (để chuẩn bị hỏi bác sĩ) - “Tôi có tiền sử phẫu thuật bụng, khả năng các triệu chứng lần này là do dính ruột là bao nhiêu?”
- “Tiêu chí để đánh giá liệu tình trạng hiện tại có cần nhập viện·phẫu thuật hay không là gì?”
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- “Trong tình trạng hiện tại của tôi, khả năng cải thiện bằng điều trị bảo tồn (giảm áp·truyền dịch) là bao nhiêu?”
- “Nếu cần phẫu thuật thì dự kiến sẽ phẫu thuật gì và nguy cơ biến chứng ở mức nào?”
- “Ngoài truyền dịch·điều chỉnh điện giải, tôi có thể thực hiện biện pháp chăm sóc nào tại nhà?”
- “Trong hoặc sau quá trình điều trị, tôi cần tránh những điều gì trong sinh hoạt (ăn uống·thuốc·hoạt động)?”
Ví dụ các câu hỏi phù hợp theo bệnh
- “Tôi từng phẫu thuật bụng (hoặc phẫu thuật ruột nhiều lần), có phương pháp cụ thể nào để phòng ngừa tắc ruột do dính tái phát không?”
- “Trên CT bụng quan sát thấy điểm chuyển tiếp gây tắc nghẽn khu trú (transition point); trong trường hợp này có thể điều trị không phẫu thuật (như đặt stent qua nội soi) hay không, và chỉ định phẫu thuật là gì? Xin hãy giải thích cho tôi.”
(Lưu ý: Thông tin trên đây là phần tóm tắt các hướng dẫn chẩn đoán·điều trị chung; kế hoạch xét nghiệm·điều trị có thể thay đổi tùy theo tình trạng của từng bệnh nhân, vì vậy nhất định hãy trao đổi với nhân viên y tế phụ trách.)