Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa và sinh lý bệnh
- Phình động mạch chủ (aortic aneurysm) là tình trạng một phần động mạch chủ giãn rộng đến khoảng 1,5 lần hoặc hơn so với đường kính bình thường. Bên trong túi phình động mạch chủ có thể hình thành huyết khối (cục máu đông), làm tăng nguy cơ thuyên tắc và vỡ.
- Nguyên nhân chính
- Xơ vữa động mạch (atherosclerosis) — nguyên nhân thường gặp nhất
- Các yếu tố nguy cơ mạch máu như hút thuốc, tăng huyết áp, rối loạn lipid máu, đái tháo đường
- Khiếm khuyết di truyền (ví dụ: hội chứng Marfan, các bệnh mô liên kết khác)
- Nguyên nhân viêm hoặc nhiễm trùng (viêm động mạch, giang mai, nấm...), chấn thương
- Triệu chứng chính
- Hầu hết không có triệu chứng (đặc biệt 70–80% phình động mạch chủ bụng không có triệu chứng)
- Đau bụng, đau mạn sườn, đau lưng; sờ thấy khối đập theo nhịp ở bụng
- Khi chèn ép các cơ quan xung quanh: cảm giác đầy bụng, buồn nôn·nôn, các triệu chứng đường tiết niệu do chèn ép niệu quản...
- Khi thuyên tắc do huyết khối: lạnh và đau chi dưới
- Khi vỡ: đau dữ dội đột ngột, sốc — cấp cứu·đe dọa tính mạng
- Xét nghiệm chẩn đoán (phương pháp chính)
- Siêu âm bụng (xét nghiệm sàng lọc, hữu ích để theo dõi)
- Chụp CT mạch máu (CT angiography) — tiêu chuẩn khi lập kế hoạch phẫu thuật
- MRI / chụp MR mạch máu
- Chụp mạch máu truyền thống (khi cần)
Phương pháp điều trị
- Nguyên tắc cơ bản
- Quyết định điều trị dựa trên nguy cơ vỡ, tình trạng bệnh nhân, vị trí và kích thước phình động mạch chủ, cũng như tốc độ phát triển
- Các lựa chọn điều trị: bảo tồn (theo dõi và điều trị bằng thuốc) vs phẫu thuật mở (cắt túi phình rồi thay bằng mạch máu nhân tạo) vs phẫu thuật nội mạch (EVAR/TEVAR)
- Điều trị bảo tồn·bằng thuốc
- Kiểm soát huyết áp (đặc biệt duy trì huyết áp tâm thu ở mức phù hợp) — thuốc hạ huyết áp (ví dụ: thuốc chẹn beta, thuốc ức chế ACE/ARB...)
- Kiểm soát lipid (statin), kiểm soát đường huyết
- Cai thuốc lá (thay đổi lối sống quan trọng nhất)
- Theo dõi hình ảnh định kỳ (theo dõi kích thước·tốc độ phát triển)
- Tiêu chuẩn điều trị phẫu thuật (hướng dẫn chung, cần cá thể hóa)
- Phình động mạch chủ lên: cân nhắc phẫu thuật khi có triệu chứng hoặc biến chứng như hở van động mạch chủ. Ngay cả khi không có triệu chứng, nhìn chung cân nhắc phẫu thuật khi đường kính đạt 5.5–6.0 cm (khi kèm bệnh di truyền, tiêu chuẩn thấp hơn: ví dụ 5.0 cm, tốc độ phát triển từ 0.5 cm/năm trở lên... là chỉ định phẫu thuật).
- Phình động mạch chủ xuống·ngực-bụng: phẫu thuật ngay khi có triệu chứng; nhìn chung cân nhắc phẫu thuật khi đường kính từ 5.5 cm trở lên hoặc phát triển nhanh hằng năm (ví dụ: >1.0 cm/năm).
- Phình động mạch chủ bụng (AAA): nhìn chung cân nhắc phẫu thuật theo kế hoạch khi đường kính từ 5.5 cm trở lên (áp dụng khác nhau tùy giới tính·tình trạng lâm sàng).
- Các lựa chọn can thiệp
- Phẫu thuật mở: cắt túi phình rồi thay bằng mạch máu nhân tạo — độ bền lâu dài tốt
- Điều trị nội mạch (EVAR/TEVAR): đặt stent graft — hồi phục nhanh và thời gian nằm viện ngắn, nhưng có khả năng cần can thiệp lại·có giới hạn về mặt giải phẫu
- Biến chứng và lưu ý (liên quan đến điều trị)
- Biến chứng phẫu thuật: nhồi máu cơ tim, chảy máu, suy thận, tổn thương ruột·niệu quản, thiếu máu tủy sống (nguy cơ liệt), thiếu máu·thuyên tắc chi dưới, nhiễm trùng mạch máu nhân tạo...
- Tỷ lệ tử vong cao khi vỡ (tình trạng cấp cứu)
- Cai thuốc lá và kiểm soát các bệnh tim mạch nền rất quan trọng (nguy cơ biến chứng tim mạch cao)
Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng và thông tin cần chuẩn bị
- Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn·thuốc không kê đơn·thuốc chống đông máu)
- Tiền sử bệnh: tăng huyết áp, bệnh động mạch vành, tiền sử can thiệp/phẫu thuật, có hay không bệnh mô liên kết (ví dụ: Marfan)
- Tiền sử gia đình: có hay không tiền sử phình hoặc vỡ động mạch chủ
- Đĩa CD hoặc phiếu kết quả của các dữ liệu hình ảnh gần đây (siêu âm·CT·MRI) (nếu có thể, mang hình ảnh gốc)
- Ghi chép thay đổi triệu chứng: vị trí·mức độ·thời điểm bắt đầu cơn đau, khó thở·ngất mới xuất hiện...
- Thông tin về lối sống: tình trạng hút thuốc (thời gian, số lượng hút mỗi ngày), cân nặng·vận động·chế độ ăn
- Dị ứng (bao gồm dị ứng thuốc cản quang), chức năng thận (xét nghiệm máu gần đây)
- Ví dụ câu hỏi khi khám ngoại trú (câu hỏi có thể sử dụng ngay tại buổi khám)
- "Tôi có thể cho bác sĩ xem hình ảnh và kết quả gần đây; hiện tại kích thước và tốc độ phát triển của phình động mạch chủ của tôi như thế nào?"
- "Đã đến thời điểm cần phẫu thuật chưa, hay tình trạng hiện tại có cần phẫu thuật ngay không?"
- "Nếu lựa chọn theo dõi thay vì phẫu thuật thì khoảng cách giữa các lần theo dõi sẽ như thế nào?"
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Tác dụng phụ chính của thuốc này (hoặc kế hoạch kê thuốc) là gì?
- Kích thước hiện tại và tốc độ phát triển hằng năm của phình động mạch chủ của tôi là bao nhiêu? Tiên lượng như thế nào?
- Ưu·nhược điểm của phẫu thuật (hoặc EVAR) và nguy cơ phẫu thuật cá nhân của tôi như thế nào?
- Ngoài cai thuốc lá, trong sinh hoạt hằng ngày tôi có cần đặc biệt tránh hoạt động nào (như nâng vật nặng...) không?
- Khoảng cách giữa các lần kiểm tra theo dõi (hình ảnh) được quyết định như thế nào?
Ví dụ câu hỏi tùy theo bệnh
- Phình động mạch chủ của tôi bao nhiêu cm, và với tiêu chuẩn hiện tại, bác sĩ có khuyến nghị phẫu thuật (hoặc EVAR) không? (có tính đến tốc độ phát triển·nguy cơ biến chứng)
- Tôi là người hút thuốc; khi bắt đầu cai thuốc, tốc độ phát triển hoặc nguy cơ vỡ phình động mạch chủ sẽ thay đổi như thế nào? Có thuốc·điều trị hỗ trợ nào khác được khuyến nghị không?